Vì sao người Mỹ chọn đi xe ở làn bên phải?

Câu hỏi tưởng chừng đơn giản này thực tế lại có một lịch sử dài và nhiều ngã rẽ thú vị. Khi học lái xe, tài xế thường được dạy cách bật xi-nhan, vị trí đặt tay đúng trên vô lăng hay khoảng cách an toàn khi theo sau một xe khác.

Tuy nhiên, rất hiếm ai được giải thích vì sao phương tiện tại Mỹ lại di chuyển bên phải, trong khi nhiều quốc gia khác đi bên trái.

Theo thống kê của Insider, có khoảng 163 quốc gia và vùng lãnh thổ lái xe bên phải, trong khi 76 quốc gia, tương đương gần 30% thế giới, đi bên trái.

National Geographic cho rằng tỷ lệ lái xe bên phải chiếm đến 75%, với nhóm lái bên trái chủ yếu thuộc Vương quốc Anh và các thuộc địa hoặc cựu thuộc địa, phần lớn nằm ở Đông Nam Á, Nam Phi và châu Đại Dương.

Lý do đằng sau sự khác biệt này bắt nguồn từ lịch sử lâu đời, từ thời La Mã đến thời kỳ di cư phương Tây và cả quá trình phát triển của ngành công nghiệp ô tô.

Ba yếu tố tưởng chừng chẳng liên quan như chiến xa, xe ngựa phủ bạt và xu hướng thuận tay phải của con người thực tế lại đóng vai trò quan trọng trong việc định hình thói quen giao thông của Mỹ.

Bắt nguồn từ đặc điểm sinh học của con người

Thời La Mã cổ đại, binh lính điều khiển chiến xa thường cầm dây cương bằng tay phải và dùng tay trái để quật roi.

Khoảng 90% dân số thuận tay phải, nên việc này khiến người đánh xe ưu tiên chạy bên phải để tránh vướng nhau khi vung roi. Chính vì vậy, người La Mã được xem là nền văn minh định hình mô hình đi bên trái tại châu Âu thời trung cổ.

Điều thú vị nằm ở chỗ phần lớn giả thuyết về việc con người thuận tay phải đều liên quan đến cơ chế tiến hóa.

Một số nghiên cứu cho rằng con người sử dụng tay phải nhiều hơn khi chế tạo công cụ vì bộ não trái - phần kiểm soát tay phải chịu trách nhiệm xử lý các hoạt động phức tạp.

Những cộng đồng khác nhau trong lịch sử dần chia sẻ đặc điểm này, và nó trở thành một chuẩn chung thuận lợi cho sinh tồn và hợp tác.

Tập quán của người di cư và nỗi lo cướp đường

Đến thời kỳ thuộc địa tại Bắc Mỹ từ năm 1607, cách thức di chuyển lại phát triển theo hướng ngược lại. Người dân khi đó thường mang súng ngắn bên trái ngực để tiện rút bằng tay phải nếu gặp kẻ cướp trên đường.

Điều này khiến họ có xu hướng di chuyển bên phải lối đi để dễ phòng vệ. Đây là một trong những nguyên nhân khiến người Mỹ sớm hình thành thói quen đi bên phải, khác biệt với châu Âu.

Bên cạnh lý do an toàn, còn có yếu tố tâm lý: nhiều người định cư muốn tách khỏi những quy chuẩn cũ của châu Âu, phối hợp với điều kiện đường sá rộng rãi của Tân Thế Giới, khiến phong tục di chuyển bên phải ngày càng phổ biến.

Xe ngựa Conestoga định hình thói quen giao thông phương Tây

Khoảng năm 1750, xe ngựa Conestoga, loại xe phủ bạt cỡ lớn của người Đức Mennonite xuất hiện ở Pennsylvania và nhanh chóng trở thành phương tiện biểu tượng của làn sóng mở rộng về phía Tây.

Loại xe này có thể chở đến sáu tấn hàng hoá và được điều khiển bằng cách người đánh xe cưỡi lên ngựa dẫn đầu bên trái hoặc đi bộ bên cạnh.

Do vị trí điều khiển nằm lệch về phía trái, người điều khiển dễ quan sát phần mép đường và kiểm soát khoảng cách với các xe khác nếu đi bên phải.

Hàng chục năm vận chuyển hàng hóa khắp nước Mỹ bằng xe Conestoga đã dần củng cố lựa chọn đi bên phải như một chuẩn mực.

Sự ra đời của luật lệ giao thông hiện đại

Năm 1792, bang Pennsylvania ban hành luật xây dựng tuyến đường thu phí giữa Lancaster và Philadelphia, quy định phương tiện phải đi bên phải.

Đến năm 1804, New York trở thành bang đầu tiên đưa yêu cầu này vào luật trên toàn bộ hệ thống đường công cộng. Khi Nội chiến Mỹ nổ ra năm 1861, mọi bang đều đã luật hóa việc đi bên phải.

Sự phát triển của ô tô cuối thế kỷ 19 càng làm xu hướng này mạnh hơn. Những chiếc xe hơi đầu tiên thường đặt vô lăng bên phải để tài xế quan sát mép đường tốt hơn.

Tuy nhiên, đến năm 1908, Henry Ford giới thiệu Model T với vô lăng đặt bên trái để người lái dễ lên xuống phía vỉa hè và vận hành xe thuận tiện hơn.

Thiết kế này nhanh chóng được số đông chấp nhận. Đến năm 1915, hầu hết hãng xe Mỹ đều đã chuyển sang đặt vô lăng bên trái, giúp việc lưu thông bên phải trở thành quy chuẩn thống nhất.

Nhìn lại lịch sử, lựa chọn tưởng chừng hiển nhiên của người Mỹ thực chất được hình thành từ kết hợp của yếu tố sinh học, văn hoá, an toàn và cả ảnh hưởng của những mẫu xe ngựa từng vang bóng một thời.