Tiếp công dân trực tuyến: Cơ hội, thách thức và yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý
Tiếp công dân trực tuyến đặt ra cơ hội đột phá trong cải cách hành chính, chuyển đổi số, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân, nhưng cũng đặt ra những thách thức và yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý.
Tiếp công dân trực tuyến là bước đột phá quan trọng
Tiếp công dân là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân quy định tại Điều 4 của Luật Tiếp công dân đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật.
Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm tổ chức tiếp công dân bao gồm: Chính phủ; bộ, cơ quan ngang bộ; tổng cục và tổ chức tương đương; cục; UBND các cấp; cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; các cơ quan của Quốc hội; HĐND các cấp; TAND, VKSND, Kiểm toán Nhà nước.
Một buổi tiếp công dân trực tuyến của Ban Tiếp công dân Trung ương. Ảnh: Thái Hải
Trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình, tổ chức chính trị, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan thuộc Chính phủ, đơn vị sự nghiệp công lập tổ chức việc tiếp công dân phù hợp với yêu cầu, quy mô, tính chất hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị mình.
Hiện nay, việc tiếp công dân được thực hiện trực tiếp tại trụ sở tiếp công dân hoặc nơi tiếp công dân của cơ quan, đơn vị. Người dân phải đi đến nơi tiếp công dân để được tiếp, trình bày về nội dung khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của mình. Điều này đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế, gây phiền hà, tốn kém cho người dân trong thời đại chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay.
Luật số 136/2025/QH15 ngày 10/12/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo đã tạo bước đột phá quan trọng khi bổ sung quy định về hình thức tiếp công dân trực tuyến và giao Chính phủ quy định chi tiết. Đây là một bước tiến quan trọng trong công cuộc cải cách hành chính và xây dựng Chính phủ điện tử.
Theo đó, tiếp công dân trực tuyến là hình thức cơ quan nhà nước sử dụng công nghệ thông tin (phần mềm họp trực tuyến, cổng thông tin điện tử...) để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh và hướng dẫn người dân mà không cần hai bên phải gặp mặt trực tiếp tại trụ sở. Tiếp công dân trực tuyến đặt ra cơ hội đột phá trong cải cách hành chính, chuyển đổi số, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân nhưng cũng đặt ra những thách thức và yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý.
Tiếp công dân trực tuyến mang lại nhiều lợi ích cho cả người dân và cơ quan, tổ chức, đơn vị phải thực hiện tiếp công dân.
Thứ nhất, tiếp công dân trực tuyến xóa bỏ rào cản địa lý, tạo sự thuận lợi tối đa cho người dân. Mục đích cốt lõi là giúp người dân không phải đi lại, đặc biệt những người ở vùng sâu, vùng xa, hải đảo hoặc những người gặp khó khăn trong việc đi lại (người khuyết tật, người già) có thể trực tiếp trình bày khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của mình với cơ quan có thẩm quyền, lãnh đạo các cấp (cấp tỉnh, cấp trung ương) mà không cần phải di chuyển quãng đường dài.
Thứ hai, tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả người dân và cơ quan nhà nước. Đối với người dân sẽ cắt giảm được chi phí tàu xe, ăn ở và thời gian chờ đợi tại các trụ sở tiếp công dân. Đối với cơ quan nhà nước sẽ giảm tải áp lực cho phòng tiếp dân, tối ưu hóa thời gian sắp xếp lịch trình của lãnh đạo và cán bộ tiếp công dân chuyên trách.
Thứ ba, hiện đại hóa quá trình tiếp công dân và số hoá tài liệu. Các buổi tiếp dân trực tuyến thường đi kèm với hệ thống phần mềm quản lý. Mục đích là để ghi âm, ghi hình, số hóa tài liệu và lưu giữ quá trình tiếp công dân, tiếp nhận thông tin, hướng dẫn, giải thích cho công dân. Điều này giúp việc tra cứu, chuyển hồ sơ giữa các cơ quan diễn ra nhanh chóng, thuận lợi cho quá trình giải quyết vụ việc.
Thứ tư, đảm bảo sự linh hoạt trong các tình huống đặc biệt. Tiếp công dân trực tuyến sẽ giúp duy trì sự kết nối liên tục giữa chính quyền và Nhân dân ngay cả khi có thiên tai, dịch bệnh hoặc các điều kiện bất khả kháng.
Ngoài những lợi ích nêu trên, tiếp công dân trực tuyến còn mang lại những giá trị to lớn về mặt chính trị, xã hội và công tác quản lý nhà nước như thúc đẩy quá trình xây dựng Chính phủ điện tử, chính quyền số; nâng cao tính minh bạch và gắn với trách nhiệm giải trình; tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân trong thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh.
Thanh tra Chính phủ tổ chức tiếp công dân trực tiếp và trực tuyến tại Phú Thọ. Ảnh: TK
Tiếp công dân trực tuyến không chỉ đơn thuần là việc thay đổi không gian giao tiếp trong tiếp công dân, mà có thể là một cuộc cách mạng về tư duy phục vụ. Nó góp phần giúp cho bộ máy nhà nước trở nên minh bạch, tinh gọn, hiệu quả và gần gũi với Nhân dân hơn.
Việc tiếp công dân trực tuyến nếu được triển khai đồng bộ sẽ tạo ra nhiều giá trị. Tuy nhiên, việc triển khai thực hiện cũng sẽ đặt ra một số thách thức cả về hạ tầng kỹ thuật lẫn nhận thức của người dân.
Trước hết, có thể thấy, không phải địa phương nào cũng có hệ thống hạ tầng kỹ thuật đồng bộ cho việc tiếp công dân trực tuyến. Điều này đặc biệt khó khăn ở cấp xã, vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo. Phòng tiếp dân trực tuyến để hoạt động được chắc chắn cần đủ tiêu chuẩn kỹ thuật (thiết bị, màn hình, camera, âm thanh rõ nét, đường truyền ổn định…). Nếu hạ tầng kỹ thuật không đảm bảo sẽ khó triển khai được tiếp công dân trực tuyến. Các sự cố giữa chừng có thể gây ức chế và làm gián đoạn việc trình bày của người dân.
Bên cạnh đó, người dân còn tâm lý e ngại và thói quen "phải gặp tận mặt, đưa tận tay" thì mới yên tâm là hồ sơ của mình được giải quyết. Họ có thể e ngại việc nói qua màn hình sẽ không lột tả hết được nội dung, sự bức xúc hoặc sợ cán bộ tiếp công dân không hiểu họ, lắng nghe họ. Do vậy, nhiều người có thể vẫn có tâm lý phải đến tận nơi, đi lên các cấp trên để yêu cầu được giải quyết nhanh chóng.
Sự hiểu biết của người dân về tiếp công dân trực tuyến và khả năng ứng dụng công nghệ cũng là một thách thức khi thực hiện. Những người đi khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh có thể là người lớn tuổi, những người không rành về công nghệ, chưa có hiểu biết về tiếp công dân trực tuyến. Nếu không có sự tuyên truyền, hỗ trợ đối với người dân, thì việc triển khai tiếp công dân trực tuyến sẽ gặp nhiều khó khăn.
Ngoài ra, còn có những thách thức trong bảo đảm an ninh mạng và bảo mật thông tin trong tiếp công dân trực tuyến. Những cuộc tiếp dân có thể liên quan đến các thông tin nhạy cảm (tố cáo tham nhũng, tiêu cực...). Nguy cơ bị hacker tấn công, rò rỉ dữ liệu cá nhân, phát tán dữ liệu cá nhân là những thách thức an ninh rất lớn. Đặc biệt liên quan đến giữ bí mật thông tin về người tố cáo, việc lưu trữ, khai thác các thông tin, tài liệu qua tiếp công dân trực tuyến…
TS. Phạm Tuấn Anh, Phó trưởng khoa Nghiệp vụ 2 (Trường Cán bộ Thanh tra). Ảnh: PV
Để vượt qua các thách thức và thực hiện tiếp công dân trực tuyến có hiệu quả đòi hỏi triển khai nhiều giải pháp, trong đó đầu tiên phải nhanh chóng hoàn thiện về khung pháp lý.
Hiện nay, Luật Tiếp công dân 2013 và các văn bản hướng dẫn chủ yếu được xây dựng trên nền tảng tiếp công dân trực tiếp và yêu cầu hồ sơ, giấy tờ theo quy định. Luật số 136/2025/QH15 mới dừng lại ở quy định bổ sung về hình thức tiếp công dân trực tuyến và giao Chính phủ quy định chi tiết.
Do vậy, để hình thức tiếp công dân trực tuyến thực sự phát huy hiệu quả, cần phải có quy định cụ thể để tạo hành lang pháp lý an toàn.
Thứ nhất, cần quy định công nhận giá trị pháp lý tương đương: Cần có quy định pháp luật khẳng định rõ: Các biên bản, kết luận, và nội dung từ buổi tiếp công dân trực tuyến có giá trị pháp lý hoàn toàn tương đương với tiếp công dân trực tiếp. Đồng thời cần sửa đổi các quy định về hình thức khiếu nại, tố cáo cho phù hợp với việc chuyển đổi số và hình thức tiếp công dân trực tuyến.
Thứ hai, quy định rõ về định danh và xác thực điện tử khi tiếp công dân trực tuyến: Cần luật hóa việc sử dụng các công cụ như tài khoản VNeID (định danh điện tử mức độ 2), chữ ký số cá nhân để xác minh chính xác nhân thân người khiếu nại, tố cáo ngay trên môi trường mạng, ngăn chặn tình trạng mạo danh.
Thứ ba, cần có quy định về quy trình tiếp công dân phù hợp với hình thức tiếp công dân trực tuyến. Trong đó quy định rõ các điều kiện thực hiện, các bước thực hiện tiếp công dân trực tuyến, cơ quan nhà nước, người tiếp công dân phải làm gì và người dân để được tiếp công dân trực tuyến thì phải thực hiện như thế nào? Việc nộp, xuất trình chứng cứ qua camera hoặc gửi file đính kèm được công nhận như thế nào? Việc xác thực trên hệ thống sau khi kết thúc buổi tiếp công dân?
Thứ tư, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư: Cần áp dụng nghiêm ngặt các quy định của Luật An ninh mạng năm 2025, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 trong tiếp công dân trực tuyến. Cần quy định rõ: Ai được quyền ghi âm/ghi hình? Dữ liệu được lưu trữ ở đâu, trong bao lâu và ai được quyền trích xuất để tránh việc thông tin của người tố cáo bị lộ lọt.
Tóm lại, tiếp công dân trực tuyến là một hình thức mang lại nhiều lợi ích cho cả người dân và cơ quan nhà nước. Nhưng nó cũng đặt ra các thách thức đòi hỏi sự đồng bộ giữa 3 yếu tố: Công nghệ (hạ tầng kỹ thuật), con người (kỹ năng, nhận thức) và thể chế pháp lý. Trong đó, pháp lý phải được xây dựng phù hợp để hai yếu tố còn lại có thể vận hành.
Do vậy, cần có các quy định cụ thể của pháp luật về việc tiếp công dân trực tuyến, các yêu cầu của việc tiếp công dân trực tuyến, quy trình tiếp công dân trực tuyến cụ thể, rõ ràng để khai thác được tối đa các lợi ích từ tiếp công dân trực tuyến, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân.
