Kinh tế bạc: Cơ hội mới trong già hóa dân số

Góc nhìn mới về già hóa dân số

Kinh tế bạc (Silver Economy) hay còn gọi là “kinh tế tóc bạc” phản ánh một cách nhìn mới về già hóa dân số. Thay vì xem người cao tuổi là nhóm phụ thuộc, mô hình này chỉ toàn bộ các hoạt động kinh tế gắn với nhu cầu, khả năng tiêu dùng và đóng góp của người cao tuổi. Thực tế cho thấy, người cao tuổi ngày nay có điều kiện sống tốt hơn, tuổi thọ cao hơn, tích lũy tài chính ổn định hơn và đặc biệt là có nhu cầu ngày càng đa dạng về chăm sóc sức khỏe, du lịch, giải trí, nhà ở và các dịch vụ chất lượng cao. Chính những yếu tố này đang tạo nên một thị trường tiêu dùng mới, đồng thời mở ra khả năng tái cấu trúc lực lượng lao động theo hướng linh hoạt và bền vững hơn. Nếu tiếp tục nhìn nhận người cao tuổi chủ yếu như nhóm phụ thuộc, chúng ta sẽ tự giới hạn khả năng thích ứng của nền kinh tế.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh trong khu vực. Theo ước tính, đến cuối năm 2025, số người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) đạt khoảng 16 triệu người, chiếm hơn 16% tổng dân số, tăng đáng kể so với mức 11,9% vào năm 2019. Với xu hướng hiện nay, đến năm 2030, Việt Nam dự kiến sẽ có khoảng 18 triệu người cao tuổi, tương đương gần 20% dân số. Đây chính là một tiềm năng lớn, tạo dư địa quan trọng cho việc phát triển kinh tế bạc trong thời gian tới.

Người cao tuổi được chăm sóc tại Trung tâm Dưỡng lão KAIGO, Hưng Yên. Ảnh: KIM ANH

Đáng chú ý, trong bối cảnh Việt Nam, kinh tế bạc không chỉ là vấn đề liên quan đến người cao tuổi mà còn gắn với các yếu tố văn hóa, xã hội và giá trị con người. Những giá trị văn hóa phương Đông nói chung và truyền thống hiếu kính của người Việt nói riêng có thể trở thành nền tảng thúc đẩy sự phát triển bền vững của kinh tế bạc. Trong mô hình này, người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn đóng vai trò trung tâm, vừa tham gia đóng góp vào các hoạt động kinh tế-xã hội, vừa trở thành một nguồn lực quan trọng cho quá trình phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc

Nhận thức rõ xu thế này, Việt Nam đã có những bước đi chủ động về hình thành khung chính sách cho thích ứng già hóa. Tuổi nghỉ hưu đã được điều chỉnh theo Bộ luật Lao động và Nghị định số 135/2020/NĐ-CP nhằm duy trì lực lượng lao động (nam lên 62 tuổi vào năm 2028; nữ lên 60 tuổi vào năm 2035). Một số mô hình như câu lạc bộ liên thế hệ đã hình thành và mở rộng trong chăm sóc cộng đồng, sinh hoạt xã hội và hỗ trợ sinh kế quy mô nhỏ cho người cao tuổi.

Đặc biệt, Đảng đã giao Ban Chính sách, chiến lược Trung ương xây dựng Đề án phát triển kinh tế bạc trong chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng. Chính phủ cũng thể hiện quyết tâm mạnh mẽ thông qua Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 (Quyết định số 383/QĐ-TTg ngày 21-2-2025); Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường thực hiện công tác người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số (Chỉ thị số 35/CT-TTg ngày 23-12-2025); Nghị quyết số 36/NQ-CP ngày 6-3-2026, trong đó đưa ra các giải pháp thúc đẩy dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế bạc trong thời gian tới... Việc xây dựng nền tảng chính trị và pháp lý cho phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam và định hướng hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc cho thấy quyết tâm chuyển từ tư duy ứng phó sang thích ứng chủ động. Đây là bước chuyển quan trọng, mang tính chiến lược dài hạn.

Đồng thời, nếu như trước đây các chính sách đối với người cao tuổi chủ yếu tập trung vào bảo đảm phúc lợi và chăm sóc xã hội, thì nay cách tiếp cận đó đang có sự chuyển biến rõ rệt. Việc Thủ tướng Chính phủ chủ trì hội nghị về kinh tế bạc ngày 11-3 là minh chứng cho sự chuyển động mạnh mẽ này, thể hiện quyết tâm tiếp cận già hóa dân số bằng tư duy phát triển mới, toàn diện và chủ động hơn. Tại hội nghị, Thủ tướng Chính phủ xác định 5 trọng tâm hành động mang tính định hướng chiến lược: Nâng cao nhận thức xã hội về kinh tế bạc; xây dựng hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe toàn diện cho người cao tuổi, với những mô hình mới như Làng Hạnh phúc, Hội quán cao niên; khuyến khích doanh nghiệp phát triển đa dạng sản phẩm, dịch vụ dành cho người cao tuổi; phát huy vai trò, sự đóng góp của người cao tuổi trong đời sống kinh tế-xã hội; tăng cường vai trò của Hội Người cao tuổi Việt Nam.

Nhận thức về vai trò, tầm quan trọng của kinh tế bạc đã được nâng cao, nhưng làm thế nào để biến kinh tế bạc thành động lực tăng trưởng, chuyển hóa thách thức già hóa thành cơ hội bứt phá của dân tộc? Đó là câu hỏi lớn, là bài toán chiến lược về tư duy và hành động đặt ra trong kỷ nguyên mới. Theo chuyên gia kinh tế Trần Đình Thiên, để kinh tế bạc thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, cần có cách tiếp cận đồng bộ và bài bản. Trước hết, phải xây dựng hệ thống cơ chế, chính sách rõ ràng, đồng thời huy động sự tham gia của nhiều lực lượng trong xã hội. Đặc biệt, việc kết nối và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, chuyên gia trong quá trình hoạch định chính sách có ý nghĩa rất quan trọng. Trong đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có thể giữ vai trò cầu nối, tập hợp các ý kiến, sáng kiến của giới chuyên môn, qua đó hỗ trợ các cơ quan lập pháp xây dựng và hoàn thiện chính sách phù hợp với các xu hướng kinh tế mới.

Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Nếu được thiết kế chính sách phù hợp, già hóa dân số không chỉ là thách thức mà còn có thể trở thành một cơ hội phát triển mới. Từ góc nhìn đó, kinh tế bạc chính là chìa khóa để chuyển hóa thách thức thành cơ hội, đưa Việt Nam tiến bước vững chắc trên con đường phát triển nhanh và bền vững.