Từ Sài Gòn-Gia Định đến Thành phố Hồ Chí Minh
“Ai đi Nam bộ/ Tiền Giang, Hậu Giang/ Ai vô thành phố/ Hồ Chí Minh/ Rực rỡ tên vàng…”. Nhà thơ Tố Hữu với những câu thơ trong bài thơ Ta đi tới đã nói lên niềm tự hào riêng có của Thành phố Hồ Chí Minh khi được vinh dự mang tên Bác Hồ kính yêu. Hành trình để được Quốc hội quyết nghị từ ngày 2/7/1976 thành phố Sài Gòn-Gia Định được mang tên Bác là hành trình rất đỗi đáng nhớ và tự hào của Thành phố Hồ Chí Minh.
“Miền Nam yêu quý luôn ở trong trái tim tôi”
Miền Nam nói chung, Sài Gòn nói riêng, với Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn là điều gì đó hết sức đặc biệt, thiêng liêng, thậm chí là duyên nợ.
Năm 1911, người thanh niên Nguyễn Tất Thành quyết định ra đi tìm đường cứu nước để tìm “tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho Tổ quốc tôi” và điểm khởi đầu của cuộc hành trình vĩ đại ấy, chính là bến cảng Nhà Rồng, Sài Gòn.
Ngày 31/5/1946, trước khi lên đường sang Pháp với tư cách là thượng khách của Chính phủ nước này, nhằm cứu vãn hòa bình ở Việt Nam, giữa lúc thực dân Pháp quay trở lại xâm lược miền Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cho đồng bào Nam bộ. Người khẳng định: “Đồng bào Nam bộ là dân nước Việt Nam”.
Bác Hồ với các anh hùng, dũng sĩ diệt Mỹ trong Đoàn đại biểu Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ra thăm miền Bắc, ngày 28/2/1969.
Tại Hội nghị Việt - Pháp ở Fontainebleau, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố: “Nam bộ là máu của máu Việt Nam, là thịt của thịt Việt Nam. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý ấy không bao giờ thay đổi”.
Tới những năm kháng chiến chống Pháp, Nam bộ, đồng bào miền Nam vẫn đau đáu trong trái tim Bác. Ngày 21/9/1954, Bác Hồ đã viết bức thư thăm hỏi, động viên và căn dặn bộ đội, cán bộ và các gia đình từ miền Nam ruột thịt tập kết ra Bắc. Trong thư, một lần nữa Người khẳng định: “Nam Bắc vẫn là một nhà”. Trong bức thư gửi đồng bào Nam bộ vào tháng 12, Người nhắc lại truyền thống “Nam bộ là thành đồng của Tổ quốc”.
Năm 1962, khi đoàn đại biểu Mặt trận giải phóng miền Nam do GS Nguyễn Văn Hiếu dẫn đầu ra thăm miền Bắc, Bác Hồ nhận quà quý của đồng bào miền Nam và đặt bàn tay lên ngực trái rồi cảm động nói: "Miền Nam yêu quý luôn luôn ở trong trái tim tôi”.
Bác Hồ với các anh hùng, chiến sĩ thi đua miền Nam tại Phủ Chủ tịch, tháng 11/1965.
Năm 1965, gặp đoàn anh hùng dũng sĩ miền Nam ra thăm miền Bắc, Người xúc động nói: “Bác mong các cháu lắm, Bác nhớ đồng bào miền Nam lắm!”.
Cũng bởi tình cảm mong nhớ đau đau ấy, Người luôn dõi theo từng bước tiến của cách mạng miền Nam, luôn trăn trở để làm sao thống nhất đất nước, non sông nối liền một dải. Bác từng nhiều lần chia sẻ: “Một ngày mà Tổ quốc chưa thống nhất, đồng bào còn chịu khổ là một ngày tôi ăn không ngon, ngủ không yên”; “Trái tim của tôi và 17 triệu đồng bào miền Bắc luôn luôn đập một nhịp với trái tim của đồng bào miền Nam... không một giờ, một phút nào không nhớ đến đồng bào ruột thịt ở miền Nam đang chiến đấu anh dũng chống bọn Mỹ - Diệm để cứu nước cứu nhà”.
Khi Quốc hội nước ta quyết định trao tặng Người Huân chương Sao Vàng (tháng 5/1968), Người nguyện chờ đợi: “Tôi xin Quốc hội chờ đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, Tổ quốc hòa bình, thống nhất, Bắc Nam sum họp một nhà, Quốc hội sẽ cho phép đồng bào miền Nam trao cho tôi Huân chương cao quý. Như vậy thì toàn dân ta sẽ sung sướng, vui mừng".
Những năm tháng cuối của cuộc đời mình, khi thấy sức khoẻ có chiều hướng xấu đi, Bác một lần nữa đề xuất cương quyết hơn việc bố trí cho Bác vào miền Nam trước ngày giải phóng.
Tuy nhiên, niềm mong mỏi ấy của Bác đã không thể trở thành hiện thực. Nhưng đến tận những giây phút cuối cùng của cuộc đời, trên giường bệnh, Bác vẫn đòi được nghe báo cáo tình hình chiến trường, vẫn theo dõi bản đồ chiến sự miền Nam, yêu cầu hễ có đồng chí, đồng bào nào từ miền Nam ra thì phải đưa vào gặp Bác… Tình cảm với miền Nam, nỗi nhớ, niềm thương miền Nam đã luôn sâu nặng như thế trong Bác suốt cả cuộc đời.
"Nhân dân thành phố Sài Gòn - Gia Định luôn tha thiết với việc thành phố mang tên Người"
Chủ tịch Hồ Chí Minh - Bác Hồ kính yêu luôn dành tình cảm đặc biệt cho đồng bào miền Nam. Đáp lại tình yêu thương của Bác, nhân dân miền Nam luôn dành cho Người niềm kính yêu vô hạn và mong muốn Sài Gòn - Gia Định mang tên Bác luôn là nguyện vọng rất đỗi thiết tha.
Cũng bởi nỗi khát khao, mong mỏi tha thiết ấy, ngay từ năm 1946, ý tưởng đặt tên Thành phố Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh đã được đề xuất.
Tại Hội thảo khoa học với chủ đề “50 năm Thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh: Dấu ấn lịch sử, khát vọng phát triển và đột phá thể chế” do UBND TP Hồ Chí Minh đã tổ chức ngày 25/6/2026, PGS.TS Hà Minh Hồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh đã cho rằng tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh không đơn thuần là một quyết định hành chính mà là kết tinh của lịch sử, tình cảm và nguyện vọng sâu sắc của nhân dân Nam Bộ cũng như cả nước đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh.
PGS.TS Hà Minh Hồng đề cập lại sự kiện ngày 25/8/1946, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp (một trí thức Nam kỳ yêu nước) cùng nhiều cán bộ, đồng bào miền Nam đã có cuộc gặp mặt ở Thủ đô Hà Nội và trong cuộc gặp đó, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đã đề xuất lấy tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho Sài Gòn - Gia Định và nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng của nhiều nhân sĩ, trí thức miền Nam.
Chỉ hai ngày sau đó, đề xuất này sau đó được đăng trên Báo Cứu quốc số 329, ra ngày 27/8/1946, với bài viết “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh”. Bài báo có đoạn: “Xin Quốc hội và Chính phủ trung ương đổi ngay tên thành phố Sài Gòn lại làm tên Thành phố Hồ Chí Minh để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của dân Nam Bộ”.
Báo Cứu quốc số 329, ra ngày 27/8/1946, với bài viết “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh"
Tròn 30 năm sau, mong mỏi ấy của đồng bào miền Nam đã thành sự thực. Tháng 7/1976, Kỳ họp đầu tiên của Quốc hội Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa 6 đã ban hành 6 Nghị quyết mang tính lịch sử, trong đó có Nghị quyết đặt tên thành phố Sài Gòn-Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh. Quyết nghị của Quốc hội ngày 2/7/1976 đã ghi rõ: “Xét rằng nhân dân thành phố Sài Gòn-Gia Định luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc Thành phố mang tên Người; xét rằng trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài và gian khổ, thành phố Sài Gòn-Gia Định đã không ngừng phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất của dân tộc ta, lập nhiều chiến công xuất sắc, xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại”; Quốc hội đã quyết nghị “Chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn-Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh”.
Bản Nghị quyết lịch sử ngày 2/7/1976 đã đáp ứng tình cảm thiêng liêng, nguyện vọng tha thiết của đồng bào miền Nam nói chung, nhân dân Sài Gòn - Gia Định; cũng là phần thưởng đặc biệt của Đảng và Nhà nước trao tặng Đảng bộ, chính quyền, nhân dân và lực lượng vũ trang thành phố đồng thời là niềm vinh dự, tự hào và trách nhiệm lớn lao đối với Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh.
Còn gì ý nghĩa hơn thế khi mảnh đất năm 1911 được người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành lựa chọn là điểm khởi đầu của cuộc hành trình tìm đường cứu nước cũng là nơi được vinh dự mang tên Người.
