Bộ Tài chính tiếp thu nhiều góp ý về giao dịch hợp đồng quyền chọn chỉ số

Nhiều nội dung về giá thanh toán, phí quyền chọn và thực hiện hợp đồng được chỉnh lý; các đề xuất về ký quỹ, giới hạn vị thế được giải trình.

Nhiều góp ý kỹ thuật được tiếp thu

Bộ Tài chính và UBCKNN vừa công bố bảng tổng hợp, tiếp thu, giải trình ý kiến góp ý cho dự thảo Thông tư sửa đổi Thông tư số 58/2021/TT-BTC về chứng khoán phái sinh. Văn bản này tạo khung pháp lý để đưa hợp đồng quyền chọn chỉ số vào thị trường phái sinh Việt Nam.

Dự thảo được gửi tới 30 cơ quan, tổ chức, nhận về 45 ý kiến. Công ty Chứng khoán FPT (FPTS) nhất trí hoàn toàn. Các góp ý còn lại chủ yếu đến từ SSI, HSC, SHS, Chứng khoán HD, Ngân hàng Nhà nước, Quản lý quỹ PVI (PVIAM) và Techcombank.

Về thuật ngữ, SSI chỉ ra dự thảo Thông tư dùng hai tên gọi cho cùng một sản phẩm: “hợp đồng quyền chọn niêm yết chỉ số chứng khoán” và “hợp đồng quyền chọn chỉ số”. Tiếp thu ý kiến, cơ quan soạn thảo đã thống nhất lại.

Theo đề xuất của HSC, định nghĩa “giao dịch đối ứng” cũng được bổ sung hai điều kiện riêng cho quyền chọn là cùng giá thực hiện và cùng loại quyền chọn, bên cạnh cùng tài sản cơ sở và ngày đáo hạn.

Với đề nghị ghi rõ đây là quyền chọn kiểu châu Âu, cơ quan soạn thảo cho rằng không cần thiết. Dự thảo đã quy định hợp đồng chỉ được thực hiện tại ngày đáo hạn, tức về bản chất đã là kiểu châu Âu.

Về giá thanh toán cuối ngày, quyền chọn không thanh toán lãi lỗ hằng ngày như hợp đồng tương lai. Tuy nhiên, SSI và Chứng khoán HD lập luận người bán quyền chọn vẫn phải duy trì ký quỹ theo biến động giá, nên cần một mức giá tham chiếu cuối ngày. Chứng khoán HD dẫn thông lệ của Eurex (châu Âu), OCC (Mỹ) và KRX (Hàn Quốc). Góp ý được tiếp thu. Phương pháp tính cụ thể sẽ do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán (VSDC) quy định và công bố.

Cơ chế thực hiện hợp đồng khi đáo hạn cũng rõ ràng hơn. Dự thảo ban đầu cho phép hợp đồng có lãi được thực hiện tự động, “ngoại trừ trường hợp nhà đầu tư có yêu cầu khác”. SSI và HSC lo cụm từ này bị hiểu là nhà đầu tư có thể đòi thực hiện cả hợp đồng không có lãi. Bản chỉnh lý nay quy định hợp đồng ở trạng thái lãi tự động thực hiện tại ngày giao dịch cuối cùng, trừ khi nhà đầu tư từ chối trong thời hạn theo quy chế VSDC. Nếu bên mua từ bỏ quyền thì không phát sinh nghĩa vụ thanh toán.

Giá thanh toán cuối cùng cũng được dùng thống nhất, vừa để xác định hợp đồng có lãi hay không, vừa để tính khoản chênh lệch phải trả. Cách làm này tránh tình huống hợp đồng được coi là có lãi nhưng khoản thanh toán lại âm.

Về dòng tiền, tài khoản ký quỹ của nhà đầu tư sẽ ghi nhận cả nộp và nhận phí quyền chọn, thay vì chỉ chiều nộp. Bởi người bán quyền chọn là bên nhận tiền. Dự thảo cũng làm rõ giao dịch đối ứng chỉ được miễn ký quỹ ban đầu, không được miễn trả phí quyền chọn.

Ở khâu xử lý rủi ro, Ngân hàng Nhà nước đề nghị tách bạch trường hợp nhà đầu tư mất khả năng thanh toán với trường hợp thành viên bù trừ mất khả năng thanh toán. Khách hàng không trả được nợ không đồng nghĩa công ty chứng khoán vỡ nợ, vì thành viên vẫn phải thực hiện nghĩa vụ với đối tác bù trừ trung tâm. Ý kiến này được tiếp thu. Nghĩa vụ trả phí quyền chọn cũng được đưa vào nhóm nghĩa vụ có thể dẫn tới mất khả năng thanh toán, theo đề xuất của SSI.

Ký quỹ theo chiến lược chưa được chấp thuận

Bên cạnh những điểm được tiếp thu, cách tính ký quỹ là vấn đề nhận nhiều kiến nghị nhưng chưa được chấp thuận.

SSI, HSC, SHS, Chứng khoán HD và PVIAM đều muốn ký quỹ phản ánh đúng hiệu quả phòng ngừa rủi ro giữa các vị thế. SSI lấy ví dụ chiến lược bull call spread, gồm mua quyền chọn mua giá thực hiện thấp và bán quyền chọn mua giá cao hơn. Chiến lược này có mức lỗ tối đa xác định được. Nếu tính ký quỹ theo từng chân, nhà đầu tư có thể phải nộp nhiều hơn mức lỗ đó, khiến chiến lược có phòng vệ lại tốn kém hơn bán quyền chọn không bảo đảm.

Cơ quan soạn thảo giải trình VSDC tính ký quỹ theo mô hình COMS, trên danh mục vị thế của từng tài khoản, với các cấu phần như ký quỹ rủi ro, song hành, chuyển giao, giảm trừ, tối thiểu và phí quyền chọn. Mô hình không áp dụng phương pháp xác định mức lỗ tối đa. Chiến lược kết hợp sẽ được ghi nhận thành từng vị thế quyền chọn riêng để tính toán.

Đề xuất cung cấp hệ số Delta theo thời gian thực cũng chưa khả thi, do hệ thống VSDC chỉ tính Delta và ký quỹ yêu cầu vào cuối ngày. Thành viên có thể tự tính ký quỹ ban đầu theo danh mục vị thế ròng dự kiến, dựa trên tham số VSDC công bố.

Giới hạn vị thế cũng chưa thay đổi theo hướng thị trường đề xuất. SSI và Chứng khoán HD muốn gộp vị thế quyền chọn với hợp đồng tương lai cùng chỉ số, quy đổi theo Delta, để tránh nhà đầu tư “lách” giới hạn. Theo cơ quan soạn thảo, hệ thống hiện quản lý giới hạn theo từng sản phẩm. Khi xác định mức giới hạn, VSDC sẽ cân nhắc các hệ số chuyển đổi, trong đó có Delta.

Nhiều đề xuất vận hành được chuyển xuống cấp quy chế. Đó là lệnh kết hợp nhiều chân, giao dịch thỏa thuận khối, nghĩa vụ yết giá và ưu đãi cho thành viên tạo lập thị trường. Chứng khoán HD ước tính mỗi chỉ số có thể có 120-160 mã quyền chọn, thanh khoản dễ phân tán nên rất cần nhà tạo lập. Kiến nghị đồng bộ ngày đáo hạn, giá thanh toán cuối cùng giữa quyền chọn và hợp đồng tương lai cùng chỉ số cũng được ghi nhận để nghiên cứu khi xây dựng mẫu hợp đồng.

Về bảo vệ nhà đầu tư, dự thảo Thông tư đã bổ sung nguyên tắc công bố rủi ro, tuyên truyền và đào tạo. Rủi ro của quyền chọn sẽ được đưa vào tài liệu, chương trình đào tạo của UBCKNN, Sở Giao dịch, VSDC và công ty chứng khoán. Việc công bố Delta và giá thanh toán cuối ngày được tiếp thu, nhưng sẽ bổ sung tại dự thảo Thông tư thay thế Thông tư 96/2020.

Đề xuất của SHS về thời gian kiểm thử hệ thống tối thiểu 2-3 tháng không được đưa thành con số cố định. Thời gian này phụ thuộc độ phức tạp của sản phẩm và mức sẵn sàng của thành viên. VSDC và HNX sẽ kiểm thử qua nhiều giai đoạn, thông báo kế hoạch trước để các bên chuẩn bị.

Một số ý kiến hướng xa hơn quyền chọn chỉ số. Techcombank đề nghị hướng dẫn giao dịch kỳ hạn trái phiếu, PVIAM mong phát triển công cụ phái sinh quản trị rủi ro lãi suất. Các đề xuất này được ghi nhận để nghiên cứu, phù hợp định hướng đa dạng hóa sản phẩm và phát triển nhà đầu tư tổ chức.