Sóng nhiệt và cháy rừng đang thay đổi châu Âu như thế nào?
Nắng nóng kỷ lục, cháy rừng, hạn hán và khủng hoảng nguồn nước đang định hình lại mùa hè ở châu Âu, khi biến đổi khí hậu khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng thường xuyên và nghiêm trọng hơn.
Mùa hè ở châu Âu đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của biến đổi khí hậu. Những mức nhiệt từng được xem là hiếm gặp, như gần 40°C tại Prague (CH Czech), nay xuất hiện thường xuyên hơn. Theo Cơ quan Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus, các đợt nắng nóng cuối tháng 5 và tháng 6 đã đẩy nhiệt độ trung bình hằng ngày tại một số khu vực ở Pháp, Anh và Tây Ban Nha cao hơn bình thường trên 10°C.
Riêng trong tháng 6, nhiệt độ trung bình của Tây Âu đạt 20,74°C, cao hơn 3,06°C so với mức trung bình giai đoạn 1991-2020. Nhiều nơi ghi nhận nhiệt độ vượt 40°C, kéo theo hạn hán kéo dài, cháy rừng lan rộng và mực nước sông xuống thấp - những hiện tượng đang dần trở thành đặc trưng của mùa hè châu Âu.
Một đám cháy rừng lớn ở Porto Germeno, Tây Attica, Hy Lạp. Nguồn: Protothema. gr.
Cháy rừng ngày càng dữ dội
Các nhà khoa học từ lâu cảnh báo biến đổi khí hậu sẽ làm gia tăng cả tần suất lẫn cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Thực tế hiện nay cho thấy các đợt nắng nóng đến sớm hơn, kéo dài hơn và ảnh hưởng đồng thời tới nhiều quốc gia.
Nắng nóng khiến thảm thực vật khô kiệt, biến rừng và đồng cỏ thành nguồn nhiên liệu dễ bắt lửa. Kết hợp với gió mạnh và hạn hán, các đám cháy lan nhanh hơn và khó kiểm soát hơn.
Những quốc gia Địa Trung Hải như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hy Lạp, Ý và Pháp vốn thường xuyên đối mặt với cháy rừng, nhưng mùa cháy hiện nay bắt đầu sớm hơn, kéo dài hơn và lan tới cả những khu vực trước đây ít nguy cơ.
Theo Liên minh châu Âu, khoảng 1 triệu ha đất đã bị cháy trong năm ngoái, gần gấp đôi mức trung bình nhiều năm. Một số đám cháy còn tạo ra hiện tượng "mây tích điện cháy" (pyrocumulonimbus), hình thành các cột khói khổng lồ có thể tạo gió mạnh, sấm sét và làm bùng phát các đám cháy mới cách đó nhiều km.
Ngoài việc phá hủy nhà cửa và rừng, cháy rừng còn làm suy giảm đa dạng sinh học, phát thải lượng lớn CO₂ và khiến đất đai dễ bị xói mòn, ngập lụt khi mưa lớn quay trở lại.
Những ngọn núi bao quanh Valencia, Tây Ban Nha, sau đám cháy rừng. Nguồn: fernandolm81/IG
Khủng hoảng nguồn nước và nông nghiệp
Nhiệt độ tăng cao cũng tạo áp lực lớn lên nguồn nước. Quá trình bốc hơi diễn ra mạnh hơn, độ ẩm đất giảm, trong khi tuyết tan sớm khiến lượng nước bổ sung vào mùa hè ngày càng ít.
Những con sông lớn như Rhine, Po và Danube liên tục ghi nhận mực nước thấp trong các mùa hè gần đây. Điều này ảnh hưởng đến vận tải đường thủy, sản xuất thủy điện và hoạt động của các ngành công nghiệp phụ thuộc vào nước sông để làm mát.
Nông nghiệp là một trong những lĩnh vực chịu tác động nặng nề nhất. Người trồng trọt phải đối mặt với năng suất giảm, vật nuôi chịu stress nhiệt và nhu cầu tưới tiêu tăng mạnh trong khi nguồn nước ngày càng khan hiếm.
Một nghiên cứu do Ngân hàng Đầu tư châu Âu và Ủy ban châu Âu công bố hồi tháng 5 dự báo tổn thất nông nghiệp do biến đổi khí hậu có thể tăng tới 66% vào năm 2050 nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn.
Sức khỏe và hệ thống năng lượng chịu áp lực
Nắng nóng được xem là một trong những thiên tai gây chết người nhiều nhất ở châu Âu. Người cao tuổi, trẻ nhỏ và người mắc bệnh nền là những nhóm dễ bị tổn thương nhất, với số ca nhập viện do mất nước, sốc nhiệt và bệnh tim mạch tăng mạnh trong các đợt nóng.
Tại các đô thị, hiệu ứng "đảo nhiệt" khiến bê tông và nhựa đường hấp thụ nhiệt vào ban ngày rồi tỏa nhiệt suốt ban đêm, khiến nhiệt độ không giảm đáng kể.
Việc sử dụng điều hòa ngày càng phổ biến giúp người dân chống chọi với nắng nóng nhưng cũng làm nhu cầu điện tăng vọt. Trong khi đó, nhiệt độ nước sông cao lại làm giảm hiệu quả làm mát của các nhà máy nhiệt điện và điện hạt nhân, tạo áp lực lớn lên hệ thống năng lượng.
Thiệt hại kinh tế khổng lồ
Theo Cơ quan Môi trường châu Âu, thời tiết cực đoan đã gây thiệt hại khoảng 738 tỷ euro cho châu Âu trong giai đoạn 1980-2023, trong đó riêng ba năm gần đây chiếm ít nhất 162 tỷ euro.
Cơ quan này cảnh báo nếu không có các biện pháp ứng phó mạnh mẽ với biến đổi khí hậu, nền kinh tế châu Âu có thể thiệt hại hơn 5.600 tỷ euro vào năm 2050.
Các đợt cháy rừng phá hủy nhà cửa, cơ sở hạ tầng và du lịch; hạn hán làm giảm sản lượng nông nghiệp; mực nước sông thấp cản trở thương mại và sản xuất. Người lao động ngoài trời cũng bị giảm năng suất do nhiệt độ quá cao.
Ngân hàng Trung ương châu Âu cho biết khoảng 75% thiệt hại do thiên tai tại châu Âu hiện không được bảo hiểm, trong khi các nước phải chi ngày càng nhiều cho công tác cứu hộ và tái thiết.
