Khi trực thăng tấn công trở thành “trung tâm chỉ huy” cho bầy đàn UAV

Tuy nhiên, những công nghệ liên quan tới chiến thuật tác chiến “người - máy” này thực tế đã xuất hiện từ hơn một thập kỷ trước. Chúng đang liên tục được hoàn thiện với mục tiêu tối ưu hóa hệ thống điều khiển, chỉ huy, dẫn bắn và hạn chế thương vong cho phi công trong môi trường tác chiến phức tạp ở độ cao thấp.

Từ trinh sát có người lái tới UAV bầy đàn

Tạp chí quân sự Topwar đánh giá, Mỹ là một trong những quốc gia đi đầu trong việc phát triển và ứng dụng mô hình tác chiến kết hợp giữa trực thăng tấn công và UAV bầy đàn. Điều này xuất phát từ việc những chương trình phát triển trực thăng tấn công - trinh sát đắt đỏ trước đây đã không đạt được các mục tiêu chiến thuật kỳ vọng. Việc thiếu vắng các phương tiện trinh sát chuyên dụng buộc các dòng trực thăng tấn công trị giá hàng chục triệu USD phải thực hiện nhiệm vụ kép (vừa trinh sát, vừa tấn công) và phải đối mặt trực tiếp với hỏa lực phòng không của đối phương.

Trực thăng OH-58D Kiowa Warrior thực hiện nhiệm vụ trinh sát - tấn công. Ảnh: Defense News

Khi các dòng trực thăng trinh sát có người lái đắt đỏ như RAH-66, ARH-70 hay mới nhất là FARA bị hủy bỏ, kết hợp với việc dòng trực thăng OH-58D Kiowa Warrior bị loại biên, Quân đội Mỹ đã quyết định tập trung nguồn lực phát triển UAV phối hợp tác chiến. Chúng đóng vai trò như những đơn vị xung kích tiếp cận chiến trường với mức chi phí và tỷ lệ tổn thất có thể chấp nhận được.

Mô hình này hoạt động theo nguyên tắc: Các đơn vị UAV sẽ đóng vai trò trinh sát, phát hiện và chỉ thị mục tiêu trong mạng lưới chỉ huy hợp nhất của máy bay trực thăng chiến đấu. Phi công lúc này sẽ đóng vai trò như một kỹ thuật viên điều khiển UAV, thay vì phải mạo hiểm tự mình tiếp cận vùng phòng không nguy hiểm để tấn công mục tiêu bằng rocket, tên lửa hoặc bom.

Chuyên gia quân sự Nga Anatoly Blinov cho biết, thực tế, từ năm 2014, Mỹ đã thử nghiệm hệ thống phối hợp tác chiến giữa trực thăng chiến đấu AH-64 Apache với các dòng UAV trinh sát - tấn công MQ-1C hoặc Shadow tại chiến trường Afghanistan. Phi công trực thăng đã được cấp quyền điều khiển UAV tại một số thời điểm nhất định. Hệ thống trinh sát quang - điện tử tiên tiến trên UAV giúp mở rộng đáng kể năng lực nhận diện tình huống chiến đấu và phát hiện mục tiêu của trực thăng tấn công. Tuy nhiên, ở thời điểm đó, đây mới chỉ là công nghệ thử nghiệm và chưa thể hoàn thiện thành mô hình tác chiến “người - máy” MUM-T như hiện tại.

Do phải sử dụng chung phần cứng với hệ thống trinh sát và ngắm bắn trên trực thăng, nên khi tiếp nhận quyền điều khiển UAV, phi công điều khiển hỏa lực sẽ bị phân tâm, không thể tập trung vào nhiệm vụ ngắm bắn và sử dụng các loại vũ khí trang bị trên chính chiếc trực thăng của mình.

Trực thăng Apache đã thử nghiệm phối hợp tác chiến với UAV MQ-1C. Ảnh: Topwar

Mô hình sở chỉ huy tác chiến trên không

Trong khi các trực thăng tấn công Apache đang thử nghiệm hệ thống UAV hạng nặng đắt tiền, thì nhiều mô hình tác chiến phối hợp với UAV đơn giản hơn cũng được Mỹ tiến hành.

Tại cuộc tập trận Project Convergence Capstone 6 vào mùa hè năm 2026 tại Fort Irwin, Lực lượng Hàng không Lục quân Mỹ đã thử nghiệm một hệ thống tác chiến phối hợp UAV với tên gọi “Launched Effects” (tạm dịch: Hiệu ứng phóng).

Theo đó, 2 UAV trinh sát làm nhiệm vụ phát hiện và định vị mục tiêu để chỉ thị cho UAV tấn công tự sát thứ 3 lao tới tiêu diệt chính xác. Một yếu tố cốt lõi trong mô hình này là sự tham gia của trực thăng đa nhiệm UH-60M Black Hawk. Trực thăng có người lái đóng vai trò như trung tâm điều phối nhiệm vụ và chỉ định mục tiêu tấn công cho các UAV trong hệ thống. Dự kiến, các thử nghiệm của mô hình tác chiến này sẽ vẫn tiếp tục cho tới năm 2027.

Cùng với đó, Thủy quân lục chiến Mỹ cũng đang thử nghiệm một mô hình tương tự. Tháng 5-2026, tại Trường bắn thử nghiệm Twentynine Palms ở California, một chiếc trực thăng UH-1Y Venom cũ đã được thử nghiệm với vai trò trung tâm chỉ huy tác chiến, chuyên điều khiển các loại UAV và FPV giá rẻ. Các binh sĩ thuộc Tiểu đoàn Trinh sát Thiết giáp hạng nhẹ số 3 đã phóng một chiếc FPV Neros Archer từ mặt đất và hướng nó đến mục tiêu. Sau đó, quyền điều khiển chiếc FPV này được chuyển giao mượt mà cho chiếc trực thăng đang hoạt động cách mục tiêu vài ki-lô-mét.

Chuyên gia quân sự Anatoly Blinov đánh giá, các thử nghiệm trên đã chứng minh rằng: Thay vì mạo hiểm những phương tiện chiến đấu có người lái giá hàng chục triệu USD, việc sử dụng những chiếc UAV trị giá chỉ vài nghìn USD - được điều khiển từ các trung tâm chỉ huy bay an toàn ở tuyến sau - đang là một hướng đi cực kỳ đáng chú ý của Quân đội Mỹ.

Nga và châu Âu cũng đang tham gia “cuộc chơi”

Tháng 9-2022, hãng thông tấn TASS dẫn nguồn tin từ Tổ hợp Công nghiệp quốc phòng Nga đăng tải rằng, phiên bản nâng cấp của trực thăng Ka-52M sẽ có khả năng kết nối và điều khiển UAV. Kíp lái sẽ có thể nhận được hình ảnh chiến trường từ UAV truyền về, và một liên kết vệ tinh đã được chuẩn bị sẵn sàng cho tính năng này. Tuy nhiên, Bộ Quốc phòng Nga vẫn chưa có thông tin xác nhận chính thức về vấn đề này.

Trực thăng Ka-52M cũng được thử nghiệm khả năng kết nối điều khiển UAV. Ảnh: TASS

Ở thời điểm hiện tại, phi đội trực thăng Ka-52 đang hoạt động rất tích cực, nhưng không phải trong nhiệm vụ điều khiển UAV, mà là tập trung đánh chặn UAV của Ukraine trên không phận Nga.

Châu Âu cũng đang theo đuổi chương trình phát triển mô hình phối hợp tác chiến “người - máy” của riêng mình. Cụ thể, Tập đoàn Airbus đang thúc đẩy mô hình H-Teaming khi hợp tác với Singapore để kết hợp hoạt động giữa trực thăng H225M và UAV Flexrotor trong các nhiệm vụ tìm kiếm - cứu nạn. Dù chi tiết thử nghiệm không được công bố cụ thể, nhưng Airbus khẳng định kết quả đạt được đã vượt xa kỳ vọng.

Tạp chí Topwar nhận định, dù mô hình phối hợp giữa trực thăng và UAV có tiềm năng vô cùng lớn, nhưng vấn đề chế áp điện tử vẫn là một điểm yếu chí mạng. Trong tác chiến, máy bay chỉ huy duy trì kênh kết nối với UAV thông qua sóng vô tuyến. Vậy điều gì sẽ xảy ra khi đối phương làm gián đoạn đường truyền hay thậm chí cướp quyền điều khiển UAV? Nếu ở phương tiện có người lái, phi công có thể tự đánh giá tình hình và hoạt động độc lập để xử lý sự cố, nhưng với UAV, mọi chuyện không hề đơn giản như vậy.

Mô hình tác chiến phối hợp giữa trực thăng tấn công và bầy đàn UAV trong tương lai. Ảnh: Defense News

Chuyên gia Anatoly Blinov kết luận, mô hình phối hợp tác chiến giữa máy bay trực thăng chiến đấu và bầy đàn UAV chắc chắn là một trong những hướng phát triển của tương lai. Tuy nhiên, sẽ cần thêm nhiều thời gian để hoàn thiện, đánh giá và sửa đổi chúng dựa trên những giới hạn công nghệ ở thời điểm hiện tại, cũng như từ hiệu quả thực chiến.