Đàm phán Abu Dhabi và bài toán an ninh sau xung đột Ukraine

Chương trình nghị sự đặt vấn đề bảo đảm an ninh cho Ukraine và những quan ngại của Nga trong mối liên hệ với trật tự an ninh châu Âu. Phạm vi thảo luận rộng hơn tạo dư địa tìm kiếm thỏa hiệp, đồng thời đặt ra những bất đồng về nội dung cam kết và vai trò của các bên sẽ thực hiện cam kết đó.

Những tính toán khác nhau trên bàn đàm phán

Việc nối lại đàm phán sau vòng Geneva hồi tháng 2 cho thấy Nga và Ukraine vẫn duy trì lựa chọn đối thoại qua trung gian Mỹ trong khi giao tranh tiếp diễn. Trong thời gian kênh ba bên gián đoạn, Washington dành nhiều sự chú ý cho cuộc xung đột liên quan đến Iran.

Khi trở lại hồ sơ Ukraine, chính quyền Tổng thống Donald Trump đưa các vấn đề giảm leo thang, nhân đạo và chấm dứt chiến sự vào cùng chương trình với các dàn xếp an ninh hậu xung đột. Cách tiếp cận này phản ánh hai yêu cầu có thời hạn khác nhau. Các biện pháp giảm thiệt hại cần được thực hiện sớm, còn những cam kết an ninh đủ sức duy trì hòa bình đòi hỏi sự tham gia và đồng thuận rộng hơn.

Đối với Nga, việc đưa an ninh khu vực lên hàng đầu tạo điều kiện gắn giải pháp cho Ukraine với cuộc đối thoại rộng hơn về quan hệ giữa Nga và phương Tây. Theo Izvestia, Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov cho biết an ninh của Nga, Ukraine và khu vực là nội dung trọng tâm tại Abu Dhabi. Phái đoàn Nga tiếp tục do Trợ lý Tổng thống Vladimir Medinsky dẫn đầu, với sự tham gia lần đầu của Thứ trưởng Ngoại giao Sergei Ryabkov. Thành phần này cho thấy Nga chuẩn bị thảo luận cả những vấn đề vượt ra ngoài một thỏa thuận ngừng bắn trước mắt. Trong cách tiếp cận của Nga, triển vọng Ukraine gia nhập NATO, quy mô lực lượng vũ trang Ukraine và khả năng triển khai lực lượng nước ngoài trên lãnh thổ nước này đều liên quan đến các điều kiện của một dàn xếp lâu dài.

Ukraine tiếp cận chương trình nghị sự từ yêu cầu bảo vệ chủ quyền và duy trì năng lực tự vệ sau khi chiến sự chấm dứt. Một cam kết an ninh có ý nghĩa đối với Ukraine khi xác định được bên bảo đảm, hình thức hỗ trợ và quy trình phản ứng nếu giao tranh tái diễn. Đây cũng là lý do vấn đề lãnh thổ khó tách khỏi bảo đảm an ninh. Theo Reuters, một quan chức cấp cao Ukraine cho biết vấn đề lãnh thổ chỉ có thể được thảo luận ở cấp lãnh đạo và trong khuôn khổ có bảo đảm an ninh phù hợp. Về phần mình, Nga vẫn yêu cầu Ukraine rút khỏi toàn bộ khu vực Donetsk mà Nga tuyên bố sáp nhập, kể cả phần do Ukraine kiểm soát. Khoảng cách giữa hai lập trường khiến triển vọng thỏa hiệp mà giới chức Mỹ đề cập vẫn cần được kiểm chứng tại bàn đàm phán.

Mỹ tìm cách duy trì khuôn khổ ba bên để Nga và Ukraine tiếp tục trao đổi trực tiếp, đồng thời tham vấn các đồng minh về những cam kết mà họ có thể phải thực hiện. Trước cuộc gặp, Mỹ đã trao đổi tại Brussels với Ukraine và các đối tác châu Âu về bảo đảm an ninh, trật tự an ninh khu vực và hỗ trợ tái thiết. Tại Abu Dhabi, các quan chức châu Âu dự kiến có những cuộc tiếp xúc riêng. Trưởng đoàn Ukraine Rustem Umerov cho biết Kiev sẽ phối hợp với các đối tác này, trong khi Nga chủ trương duy trì thành phần đàm phán chính thức gồm Nga, Ukraine và Mỹ. Sự khác biệt về hình thức tham gia phản ánh một vấn đề thực chất về quyền định hình thỏa thuận và trách nhiệm thực thi sau đó.

Các chính phủ châu Âu có lợi ích trực tiếp trong những quyết định liên quan đến an ninh khu vực, nhất là khi các phương án hậu xung đột có thể cần đến nguồn lực tài chính, hỗ trợ quốc phòng và cam kết chính trị của họ. Mặt khác, một số cơ chế như liên lạc khi xảy ra khủng hoảng, minh bạch hoạt động quân sự và phòng ngừa sự cố có thể được thảo luận trong khuôn khổ các thiết chế hiện hành. Những đề xuất liên quan đến vai trò của NATO hoặc khả năng lựa chọn liên kết an ninh của các quốc gia sẽ cần một mức đồng thuận khác. Vì vậy, việc cùng chấp nhận thảo luận về an ninh châu Âu mới chỉ xác lập chủ đề đối thoại. Phạm vi điều chỉnh và quyền quyết định vẫn là những vấn đề còn bỏ ngỏ.

Dư địa giảm leo thang và giới hạn của một thỏa thuận từng bước

Kết quả khả thi hơn trong ngắn hạn nằm ở những vấn đề có mục tiêu cụ thể và có thể triển khai trong thời gian ngắn, như trao đổi tù binh, bàn giao thi thể và mở lối đi an toàn cho dân thường. Thỏa thuận ngừng bắn cục bộ tại Oleshky, thuộc vùng Kherson của Ukraine và do Nga kiểm soát, là một trường hợp tham chiếu. Với sự trung gian của phía Mỹ, hai bên đã nhất trí tạm dừng hoạt động quân sự tại khu vực này để đưa hàng cứu trợ vào và tổ chức sơ tán dân thường. Phạm vi địa lý hẹp và mục đích nhân đạo cụ thể giúp các bên xác định công việc cần phối hợp, thời gian thực hiện và những đầu mối chịu trách nhiệm.

Hạn chế các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng là một bài toán khó hơn. Giao tranh trước vòng đàm phán tiếp tục gây sức ép lên hệ thống điện của Ukraine, trong khi các nhà máy lọc dầu của Nga cũng là mục tiêu tấn công. Reuters cho biết một thỏa thuận hạn chế tấn công các mục tiêu năng lượng được Tổng thống Trump công bố hồi tháng 10 đã nhanh chóng đổ vỡ. Nếu chủ đề này trở lại bàn đàm phán, hiệu lực của cam kết sẽ phụ thuộc vào việc các bên xác định rõ những cơ sở thuộc phạm vi bảo vệ, thời điểm áp dụng, cách xác minh sự cố và quy trình xử lý cáo buộc vi phạm. Một cơ chế xử lý kịp thời có thể giúp ngăn tranh cãi về một vụ việc làm gián đoạn toàn bộ thỏa thuận.

Ở cấp độ dàn xếp chính trị, khó khăn lớn hơn nằm ở sự gắn kết giữa lãnh thổ, bảo đảm an ninh và các điều kiện quân sự hậu xung đột. Một lệnh ngừng bắn có thể xác định đường phân cách phục vụ giám sát trong một thời hạn nhất định. Quy chế pháp lý của các vùng lãnh thổ là vấn đề riêng, có hệ quả lâu dài đối với chủ quyền và đòi hỏi quyết định ở cấp chính trị. Tương tự, một bảo đảm an ninh chỉ có thể được đánh giá đầy đủ khi các bên biết ai sẽ thực hiện, trong hoàn cảnh nào và với nguồn lực nào. Theo các nhà quan sát, chính tại đây, nội dung đàm phán ba bên gặp giới hạn của khuôn khổ ba bên. Nếu một phương án cần đến cam kết của các nước châu Âu, khả năng thực thi sẽ phụ thuộc vào sự đồng thuận của chính những nước đó.