8 năm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017: Từ hoàn thiện thể chế đến bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân

Xác định Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 là công cụ quan trọng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đồ họa: Lan Anh

Trong tiến trình đó, việc tổ chức thi hành luật không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện cơ chế pháp lý, mà còn được kiểm chứng bằng hiệu quả thực tiễn, nhất là tại các thiết chế trực tiếp gắn với người dân như Ban Tiếp công dân Trung ương.

Chủ động, đồng bộ, gắn với thực tiễn tiếp công dân

Xác định Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 là công cụ quan trọng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trong quá trình thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh, Ban Tiếp công dân Trung ương đã sớm tổ chức quán triệt, tuyên truyền, phổ biến nội dung luật và các văn bản hướng dẫn thi hành tới đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức bằng nhiều hình thức linh hoạt, phù hợp với đặc thù nhiệm vụ.

Việc phổ biến pháp luật được lồng ghép trong các cuộc họp chuyên môn, sinh hoạt chuyên đề, các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ, qua đó góp phần nâng cao nhận thức pháp lý, ý thức trách nhiệm công vụ của cán bộ, công chức trong tiếp công dân, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước với quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Bên cạnh đó, hệ thống thông tin, truyền thông của ngành Thanh tra như Báo Thanh tra, Cổng Thông tin điện tử Thanh tra Chính phủ được khai thác hiệu quả để lan tỏa thông tin pháp luật về trợ giúp pháp lý tới đông đảo công chúng.

Điểm nhấn nổi bật trong công tác chỉ đạo, tổ chức thi hành luật là việc Đảng ủy Ban Tiếp công dân Trung ương chủ động tham mưu, ký kết và triển khai các quy chế phối hợp liên ngành có tính chiến lược, lâu dài. Trong đó, nổi bật là Quy chế phối hợp với Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bộ Tư pháp, Hội Luật gia Việt Nam, Liên đoàn Luật sư Việt Nam và Quy chế phối hợp giữa Thanh tra Chính phủ với Trung ương Hội Nông dân Việt Nam.

Các quy chế này không chỉ thể hiện tư duy đổi mới trong tổ chức thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý, mà còn mở rộng không gian phối hợp giữa các thiết chế Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức nghề nghiệp trong việc hỗ trợ pháp lý cho công dân. Trọng tâm của sự phối hợp là việc tổ chức tư vấn pháp luật miễn phí ngay tại Trụ sở Tiếp công dân Trung ương, giúp người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình, lựa chọn phương thức thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo phù hợp với quy định pháp luật, hạn chế tình trạng khiếu kiện vượt cấp, kéo dài.

Thực tiễn thi hành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 tại Ban Tiếp công dân Trung ương cho thấy, khi cơ chế phối hợp được thiết lập bài bản và triển khai nghiêm túc, hiệu quả trợ giúp pháp lý được nâng lên rõ rệt. Từ tháng 1/2019 đến tháng 10/2025, trong khuôn khổ Chương trình phối hợp số 02/CTPH-MTTQ-TTCP-BTP-HLG-LDLS, các tổ chức nghề nghiệp pháp lý đã tham gia tích cực vào hoạt động hỗ trợ công dân.

Cụ thể, Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã cử 615 lượt luật sư tham gia tư vấn, hỗ trợ pháp lý miễn phí cho 916 lượt công dân; Hội Luật gia Việt Nam cử 217 lượt hội viên tư vấn cho 266 lượt công dân trực tiếp đến thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh tại Trụ sở Tiếp công dân Trung ương. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô hoạt động, mà quan trọng hơn, cho thấy tính bền bỉ, liên tục của cơ chế trợ giúp pháp lý gắn với tiếp công dân.

Qua hoạt động tư vấn, nhiều công dân đã được giải thích cặn kẽ về trình tự, thủ tục pháp lý, về thẩm quyền giải quyết của các cơ quan Nhà nước, từ đó điều chỉnh nội dung, phương thức khiếu nại, tố cáo cho đúng quy định, tránh tâm lý bức xúc, hoài nghi. Trợ giúp pháp lý vì vậy không chỉ là hỗ trợ cá nhân, mà còn góp phần ổn định trật tự xã hội, tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với pháp luật và các cơ quan công quyền.

Đánh giá về ý nghĩa của kết quả này, ông Phạm Thế Sự, Phó Trưởng Ban Tiếp công dân Trung ương nhấn mạnh việc triển khai Luật Trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực tiếp công dân đã “chuyển mạnh từ hỗ trợ mang tính hình thức sang hỗ trợ thực chất, đặt người dân ở vị trí trung tâm của quá trình tiếp nhận, giải thích và định hướng pháp lý”. Theo ông, khi người dân được tư vấn đầy đủ, minh bạch, đúng pháp luật, thì hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo không chỉ nâng lên về chất lượng, mà còn bền vững hơn về lâu dài.

Cần hoàn thiện cơ chế, nâng tầm hiệu quả thi hành luật

Từ thực tiễn 8 năm triển khai Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, theo ông Phạm Thế Sự, Ban Tiếp công dân Trung ương đề xuất tiếp tục duy trì và nâng cao hiệu quả Chương trình phối hợp số 02/CTPH-MTTQ-TTCP-BTP-HLG-LDLS ngày 11/10/2018. Đây là khuôn khổ pháp lý quan trọng để tăng cường giám sát, nâng cao chất lượng giải quyết khiếu nại, tố cáo ở địa phương, cơ sở, đồng thời mở rộng mô hình trợ giúp pháp lý tại Trụ sở Tiếp công dân cấp tỉnh.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh hơn nữa sự phối hợp giữa các cơ quan hành chính và cơ quan tư pháp trong tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo; tăng cường phối hợp giữa Trụ sở Tiếp công dân Trung ương với các đơn vị của Bộ Công an và công an địa phương nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn việc lợi dụng khiếu kiện để kích động, gây mất an ninh, trật tự.

Một yêu cầu mang tính nền tảng khác là tiếp tục nâng cấp, hoàn thiện Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, bảo đảm khả năng kết nối, chia sẻ thông tin trong toàn hệ thống các cơ quan Đảng, Quốc hội, Chính phủ, các cơ quan tư pháp và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, phù hợp với các quy định pháp luật hiện hành.

Ngoài ra, ông Phạm Thế Sự nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc chủ động thiết lập, tăng cường hợp tác quốc tế về trợ giúp pháp lý với các nước và tổ chức quốc tế cũng được xác định là hướng đi cần thiết, nhằm tiếp thu kinh nghiệm, nâng cao chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý trong nước.

8 năm triển khai Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 là chặng đường ghi nhận nhiều nỗ lực đổi mới trong tư duy và phương thức tổ chức thi hành pháp luật. Thực tiễn tại Ban Tiếp công dân Trung ương cho thấy, khi trợ giúp pháp lý được gắn chặt với tiếp công dân, với đối thoại và giải thích pháp luật, thì quyền tiếp cận công lý của người dân được bảo đảm tốt hơn, niềm tin vào pháp luật được củng cố bền vững hơn. Đây chính là nền tảng quan trọng để tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.