Bền bỉ giữ hương vị mật mía Vũ Quang

Với người dân Vũ Quang, điều quý giá hơn những con số ấy là việc gìn giữ được một không gian văn hóa sống, nơi tiếng chẻ mía, tiếng lửa reo trong bếp vẫn vang lên mỗi mùa vụ, nơi ký ức lao động của cha ông vẫn được tiếp nối qua từng giọt mật sánh nâu.

Mỗi mùa mía đến, Vũ Quang lại bước vào những ngày tất bật. Từ tờ mờ sáng, mía được chặt ngoài ruộng, chuyển về ép lấy nước, rồi đưa lên những chảo lớn để nấu mật. Công đoạn ép diễn ra nhanh, nhưng nấu mật lại là thử thách thực sự. Người nấu phải đứng bên bếp lửa nhiều giờ liền, liên tục đảo, canh nhiệt, điều chỉnh lửa sao cho dòng nước mía dần sánh lại, chuyển màu nâu óng, tỏa hương thơm đặc trưng. Đó là công việc nặng nhọc, đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn, nhưng đã trở thành nhịp sống quen thuộc của bao gia đình nơi đây.

Trong căn bếp nhỏ của gia đình anh Lương Sỹ Đức, 31 tuổi, một trong những hộ nấu mật mía lớn của xã Vũ Quang, nồi mật vẫn đỏ lửa những ngày cuối vụ. Anh Đức cho biết: “Mỗi lần chúng tôi ép vài tấn. 1 tấn mía ép ra được bao nhiêu lít mật còn phụ thuộc cây mía ngọt hay không. Ép thì nhanh, nhưng nấu mới là công đoạn lâu và vất vả nhất”.

Nghề nấu mật mía ở Vũ Quang chỉ có một vụ trong năm. Sau Tết, người dân bắt đầu trồng mía, chăm bón suốt nhiều tháng trời để chờ đến mùa thu hoạch. Cả năm gắn với ruộng mía, đến vụ mới đỏ lửa nồi mật. Thành phẩm sau đó được bán cho các mối quen lâu năm ở nhiều tỉnh, thành phố, hoặc được dự trữ để phục vụ khách đặt mua quanh năm. Với nhiều gia đình, nghề nấu mật không chỉ là kế sinh nhai mà còn là sự tiếp nối truyền thống cha ông.

Thiên tai luôn là thử thách lớn đối với làng nghề. Đợt mưa lũ vào tháng 11-2024 khiến nhiều diện tích mía bị gãy, đổ, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng mật. Mía bị đổ khiến lượng nước ép giảm, mật thu được ít hơn, công đoạn thu hoạch cũng vất vả gấp bội. Ông Nguyễn Văn Thú, 65 tuổi, người gắn bó với nghề từ lúc 15 tuổi, cho biết nghề nấu mật chưa bao giờ là dễ dàng. “1 tấn mía bình thường được khoảng 1 tạ mật. Nhưng sau bão, mía bị đổ, một chảo trước được 25kg, giờ chỉ còn khoảng 17kg thôi”, ông Nguyễn Văn Thú chia sẻ.

Để có một mẻ mật hoàn chỉnh, người làm nghề phải bắt đầu từ rất sớm. Từ khoảng 4 giờ, mía đã được đưa vào ép; đến 7 giờ xong khâu ép, người nấu lại tiếp tục canh lửa, nấu mật đến tận chiều. Bão, lũ khiến năng suất giảm khoảng 40%, nhưng điều khiến những người như ông Nguyễn Văn Thú trăn trở hơn cả là làm sao để lớp trẻ còn gắn bó, còn muốn tiếp tục nghề truyền thống của gia đình, dòng họ.

Khoảng 5 năm trước, do làm mật vất vả, giá bán thấp, đầu ra bấp bênh, nhiều hộ dân bỏ nghề, nồi mật nguội dần. Mật làm ra để quanh năm cũng không bán hết, nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một.

Bước ngoặt đến khi sản phẩm mật mía Vũ Quang đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Theo bà Đoàn Thị Nhàn, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ mật mía Sơn Thọ, chính thương hiệu đã kéo người dân quay trở lại với nghề truyền thống. “Dù rất mệt, nhưng khi có thương hiệu, mật bán chạy, được giá, bà con lại tiếp tục giữ nghề, ngày đêm cho ra những mẻ mật thơm ngon, đặc quánh, mang hương vị quê nhà”, bà Nhàn nói.

Giữa những biến động của thiên nhiên và nhịp sống hiện đại, làng mật mía Vũ Quang vẫn lặng lẽ tồn tại, bền bỉ và kiên cường. Những nồi mật đỏ lửa không chỉ nấu nên vị ngọt của cây mía mà còn giữ lại hồn quê, giữ cho làng nghề truyền thống tiếp tục sống trong xã hội đương đại.