Ngành điện thắp sáng niềm tin, vun đắp nội lực quốc gia
Từ những nhà máy điện nhỏ bé sau Cách mạng Tháng Tám đến hệ thống điện hàng đầu Đông Nam Á hôm nay, ngành điện đã trở thành trụ cột bảo đảm tự chủ năng lượng, góp phần đưa đất nước phát triển bằng nội lực và khát vọng vươn lên.
Thắp sáng khát vọng tự lực, tự cường
Lịch sử 81 năm thành lập nước, ngành điện lực đã gắn liền với từng chặng đường giải phóng, xây dựng, đổi mới và phát triển đất nước. Từ những ngày đầu giành độc lập, trong điều kiện cơ sở vật chất nghèo nàn, máy móc cũ kỹ và chiến tranh khốc liệt, khẩu hiệu "Trái tim người thợ điện còn đập thì dòng điện không bao giờ tắt" đã trở thành biểu tượng của tinh thần trách nhiệm và ý chí của nhiều thế hệ cán bộ, công nhân ngành điện.
Trong những dấu son lịch sử đó, ngày 21/12/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm và nói chuyện với cán bộ, công nhân Nhà máy điện Yên Phụ. 10 năm sau, ngày 21/7/1955, Cục Điện lực được thành lập, đánh dấu bước phát triển mới của ngành điện trong sự nghiệp xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa, đồng thời chuẩn bị nền tảng năng lượng cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.
Sau năm 1975, cùng với nhiệm vụ khôi phục nền kinh tế sau chiến tranh, ngành điện đứng trước yêu cầu vô cùng cấp bách, đó là phải nhanh chóng mở rộng nguồn và lưới điện để phục vụ công nghiệp hóa đất nước. Chính phủ đã quyết định đầu tư hàng loạt công trình nguồn điện lớn, từ thủy điện đến nhiệt điện, tạo tiền đề cho tăng trưởng kinh tế của cả nước.
Trung tâm điều khiển xa (Công ty Điện lực Thái Nguyên).
Chỉ trong khoảng hai thập niên (1976-1995), ngành điện đã huy động tối đa nội lực để phát triển đồng bộ nguồn và lưới điện, từng bước đáp ứng nhu cầu điện phục vụ công cuộc đổi mới, trong đó nổi bật là công trình đường dây 500kV Bắc - Nam mạch 1 được đầu tư, xây dựng bằng bàn tay, khối óc, trí tuệ của những kỹ sư Việt Nam với sự hỗ trợ giúp đỡ của các chuyên gia nước ngoài. Nhắc đến dấu mốc mang tính lịch sử này, Anh hùng Lao động, nguyên Bộ trưởng Bộ Năng lượng Thái Phụng Nê khẳng định: "Nếu không có đường dây 500kV Bắc - Nam mạch 1, chúng ta đã không thể hình thành một hệ thống điện thống nhất như hôm nay. Đó không chỉ là một công trình kỹ thuật mà là một quyết sách chiến lược, thể hiện khát vọng vươn lên của cả dân tộc”.
Đường dây 500kV Bắc - Nam mạch 1 dài 1.487 km, đưa vào vận hành năm 1994, đã kết nối ba miền đất nước thành một hệ thống điện thống nhất, giải quyết căn bản tình trạng thiếu điện ở miền Trung và miền Nam, đồng thời mở ra không gian phát triển hoàn toàn mới cho nền kinh tế.
Động lực của tự lực, tự cường trong kỷ nguyên phát triển mới
Từ một quốc gia chỉ có vài chục MW công suất nguồn điện sau năm 1954, đến nay, hệ thống điện Việt Nam đã đạt quy mô hàng đầu khu vực với tổng công suất nguồn điện hơn 88.400 MW, thuộc nhóm 25 quốc gia có quy mô hệ thống điện lớn nhất thế giới và đứng đầu Đông Nam Á. Riêng Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) trực tiếp sở hữu 32.298 MW, chiếm khoảng 36,5% tổng công suất nguồn điện cả nước; đồng thời đầu tư, quản lý hệ thống truyền tải điện quốc gia và cung cấp điện cho phần lớn khách hàng trên cả nước.
EVN hiện quản lý 100% hệ thống truyền tải điện, với chiều dài hơn 11.841 km đường dây 500kV; 20.667 km đường dây 220kV; 23.725 km đường dây 110kV; cùng 41 trạm biến áp 500kV và 168 trạm biến áp 220kV. Đáng chú ý, 100% trạm biến áp 110kV và 86% số trạm biến áp 220kV đã được vận hành không người trực, điều khiển từ xa.
Điều đáng tự hào là những thành tựu ấy được tạo dựng chủ yếu từ năng lực nội sinh của ngành điện Việt Nam. Nhiều công trình nguồn điện đã trở thành biểu tượng của ý chí tự lực, tự cường. Ở miền Bắc, các công trình thủy điện Hòa Bình, Sơn La và Lai Châu tạo nên "cột trụ năng lượng" của đất nước. Trong đó, Thủy điện Sơn La với công suất 2.400 MW hiện là nhà máy thủy điện lớn nhất Đông Nam Á. Thủy điện Hòa Bình sau khi hoàn thành dự án mở rộng vào cuối năm 2025 cũng đạt quy mô công suất tương đương, tiếp tục giữ vai trò nguồn điện chiến lược của hệ thống điện quốc gia.
Đường dây 500kV mạch 3 Quảng Trạch - Phố Nối đã hoàn thành vào cuối năm 2024, góp phần nâng cao năng lực truyền tải Trung - Bắc.
Ở miền Trung, nhiều nhà máy thủy điện trên các dòng sông lớn như Ialy, Sê San, Srepok góp phần quan trọng cho hệ thống điện. Các trung tâm điện lực Nghi Sơn, Vũng Áng cũng trở thành điểm nhấn.
Miền Nam tập trung nhiều trung tâm nhiệt điện quy mô lớn như Phú Mỹ, Vĩnh Tân, Duyên Hải, Ô Môn, Nhơn Trạch, mỗi trung tâm đều có công suất hàng nghìn MW. Ngoài ra, thủy điện Trị An, Đồng Nai 3, 4 cũng là những nguồn cung quan trọng.
Nếu như năm 1975 chỉ khoảng 2,5% hộ gia đình được sử dụng điện thì đến nay, điện lưới quốc gia đã đến 100% số xã và gần như toàn bộ hộ dân, kể cả vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo. Những địa danh như Cô Tô, Lý Sơn, Phú Quốc, Kiên Hải và mới đây là Côn Đảo đều đã được kết nối với điện lưới quốc gia, tạo nền tảng phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân và củng cố chủ quyền biển đảo.
Ngân hàng Thế giới từng đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia thành công nhất về điện khí hóa nông thôn. Thành quả ấy không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn thể hiện chính sách phát triển bao trùm, bảo đảm mọi người dân đều được tiếp cận nguồn năng lượng thiết yếu.
Cùng với mở rộng quy mô hệ thống, ngành điện cũng không ngừng đổi mới quản trị. 100% trạm biến áp 110kV và khoảng 86% trạm biến áp 220kV đã được vận hành không người trực, hệ thống điều khiển từ xa, chuyển đổi số trong vận hành, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số đang giúp nâng cao độ tin cậy cung cấp điện, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả quản lý. Đây cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam thực hiện chuyển dịch năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo và hiện thực các cam kết quốc tế về môi trường.
Trong bối cảnh Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển đất nước, theo đó, ngành điện tiếp tục giữ vững vai trò "đi trước một bước", bảo đảm an ninh năng lượng cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số trong những năm tới.
Thực tiễn vận hành trong những tháng đầu năm 2026 tiếp tục khẳng định năng lực của hệ thống điện quốc gia. Dù đối mặt với thời tiết cực đoan, nhu cầu phụ tải và công suất cực đại liên tục lập kỷ lục mới, hệ thống điện vẫn vận hành an toàn, ổn định, đáp ứng đầy đủ nhu cầu điện cho sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt. Đây là một trong những nền tảng quan trọng góp phần tạo động lực để GDP 6 tháng đầu năm 2026 tăng 8,18%, mức cao nhất trong nhiều năm qua.
Có thể khẳng định, sau 81 năm đồng hành cùng đất nước và 51 năm kể từ ngày non sông thống nhất, ngành điện Việt Nam không chỉ phát triển vượt bậc về quy mô nguồn và lưới điện mà còn từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực quản trị và xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao. Đó chính là sức mạnh nội sinh để ngành điện tiếp tục giữ vững vai trò trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đồng hành cùng đất nước trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
