Thương mại Việt Nam - ASEAN: Mở rộng liên kết, nâng tầm vị thế

Nhận lời mời của Tổng thống Philippines Ferdinand Romualdez Marcos Jr, Chủ tịch ASEAN 2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng dẫn đầu Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48, từ ngày 7-8/5 tại Cebu, Philippines. Đây là cơ hội để tăng cường hợp tác giữa Việt Nam với khu vực ASEAN trên nhiều lĩnh vực, trong đó có kinh tế thương mại. Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) xung quanh vấn đề này.

Điểm nhấn thương mại Việt Nam - ASEAN

- Thưa ông, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã đến Philippines tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48. Nhân sự kiện này, nhìn lại quan hệ giữa Việt Nam và khu vực ASEAN, ông đánh giá gì về những điểm sáng trong hợp tác thương mại giữa Việt Nam và khu vực?

TS Lê Quốc Phương: Đánh giá về thương mại Việt Nam - ASEAN thời gian qua thì phải nhìn nhận cả hai mặt: tích cực và những điểm còn hạn chế. Nhưng trước hết, nói về mặt tích cực thì rõ ràng chúng ta đã đạt được nhiều kết quả rất đáng ghi nhận.

Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995. Sau đó, từ ngày 1/1/1996, chúng ta tham gia AFTA - Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN, sau đó là ATIGA (Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN). Tiếp đó, ASEAN còn mở rộng nhiều cơ chế hợp tác kinh tế khu vực khác, trong đó có các hiệp định thương mại tự do giữa ASEAN với các đối tác lớn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia, New Zealand và Ấn Độ. Ngoài ra còn có RCEP - Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực.

Có thể nói, trong khuôn khổ ASEAN, chúng ta tham gia rất nhiều hiệp định thương mại tự do. Chính điều đó đã giúp thương mại giữa Việt Nam và ASEAN phát triển rất mạnh. Một lợi thế nữa là đây đều là những nước láng giềng, khoảng cách địa lý gần, thuận lợi cho giao thương.

Sau 30 năm gia nhập ASEAN, khu vực này đã trở thành một trong những thị trường xuất nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam. Nếu tính theo quy mô xuất khẩu, ASEAN hiện đứng khoảng thứ tư của Việt Nam, sau Mỹ, Trung Quốc và Hàn Quốc. Điều đó cho thấy vai trò rất quan trọng của thị trường ASEAN đối với nền kinh tế Việt Nam.

Nhờ các hiệp định như AFTA, RCEP và các FTA ASEAN+ mà thuế quan giữa Việt Nam với các nước ASEAN đã giảm rất mạnh, nhiều dòng thuế hiện chỉ còn khoảng 0-5%. Điều này tạo thuận lợi lớn cho lưu chuyển hàng hóa. Hàng hóa Việt Nam có điều kiện tiếp cận thị trường ASEAN thuận lợi hơn rất nhiều.

Hiện nay, Việt Nam xuất khẩu sang ASEAN rất nhiều mặt hàng, từ hàng công nghiệp như điện tử, điện thoại, thép, dệt may, vật liệu xây dựng cho đến nông sản như gạo, thủy sản, cà phê. Có thể thấy, thương mại phát triển mạnh cả về quy mô lẫn cơ cấu mặt hàng.

Một điểm rất quan trọng nữa là thương mại gắn chặt với đầu tư. Hiện ASEAN là một trong những khu vực đầu tư lớn nhất vào Việt Nam. Trong đó, Singapore luôn nằm trong nhóm nhà đầu tư hàng đầu. Malaysia, Thái Lan cũng đầu tư rất nhiều lĩnh vực tại Việt Nam. Ngược lại, ASEAN cũng là thị trường đầu tư ra nước ngoài lớn của Việt Nam, với các địa bàn như Lào, Campuchia, Philippines hay Indonesia.

Chính mối liên kết thương mại - đầu tư đó đã giúp nâng cao vị thế kinh tế của Việt Nam, đồng thời giúp chúng ta tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực. Ví dụ, Việt Nam nhập khẩu nhiều linh kiện từ Thái Lan, Malaysia, Singapore rồi lắp ráp tại Việt Nam để phục vụ tiêu dùng hoặc xuất khẩu. Điều đó cho thấy Việt Nam đã tham gia vào mạng lưới sản xuất khu vực ASEAN.

Doanh nghiệp Việt vẫn đối mặt nhiều điểm nghẽn cạnh tranh

- Cùng với những điểm tích cực, thương mại giữa Việt Nam và ASEAN vẫn được đánh giá là chưa tương xứng với tiềm năng. Ông đánh giá những điểm còn hạn chế về thương mại giữa Việt Nam và ASEAN là gì?

TS Lê Quốc Phương: Điểm đầu tiên dễ thấy nhất là Việt Nam đang nhập siêu từ ASEAN. Bên cạnh đó, cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN vẫn thiếu bền vững. Chúng ta chủ yếu xuất khẩu hàng gia công, nông sản thô hoặc giá trị gia tăng thấp. Ví dụ như gạo chủ yếu xuất sang Philippines và Indonesia. Trong khi đó, thương hiệu hàng Việt còn yếu, hàm lượng công nghệ thấp, giá trị gia tăng chưa cao.

Một hạn chế khác là năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam còn yếu so với nhiều doanh nghiệp ASEAN. Liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam với doanh nghiệp ASEAN còn hạn chế.

Tập trung xây dựng thương hiệu sản phẩm

- Trong bối cảnh cạnh tranh trên thế giới ngày càng gay gắt, khu vực ASEAN với vị trí địa lý gần gũi, văn hoá có nhiều điểm tương đồng được đánh giá là khu vực thị trường đầy tiềm năng. Vậy để gia tăng kim ngạch thương mại Việt Nam – ASEAN trong thời gian tới, theo ông cần tập trung vào những hoạt động gì?

TS Lê Quốc Phương: Để tận dụng hiệu quả hơn thị trường ASEAN trong thời gian tới, điều quan trọng nhất vẫn là nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa. Bên cạnh đó, phải xây dựng được thương hiệu Việt Nam, ít nhất trước hết là trong thị trường ASEAN, sau đó mới vươn ra quốc tế. Muốn làm được điều đó thì doanh nghiệp phải nâng chất lượng sản phẩm, nâng hàm lượng công nghệ, cải thiện quản trị, xây dựng hệ thống phân phối và chiến lược marketing bài bản hơn. Khi có thương hiệu mạnh thì giá trị hàng hóa mới tăng lên và doanh nghiệp Việt Nam mới có thể cạnh tranh bền vững ngay tại thị trường khu vực cũng như trên thị trường quốc tế.

Chúng ta cũng phải tận dụng tốt hơn các hiệp định thương mại tự do mà ASEAN và Việt Nam đã tham gia, như ATIGA hay RCEP, để thúc đẩy thương mại và đầu tư mạnh mẽ hơn nữa trong thời gian tới. Tuy nhiên, muốn tận dụng được những cơ hội đó thì vấn đề cốt lõi vẫn quay trở lại câu chuyện năng lực của doanh nghiệp Việt Nam. Nếu doanh nghiệp nội địa không đủ sức cạnh tranh thì dù thuế quan có giảm sâu, cơ hội có mở ra rất lớn, chúng ta cũng khó khai thác hiệu quả.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tăng giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu và đặc biệt phải nâng hàm lượng công nghệ trong hàng hóa. Đây là yếu tố quyết định để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực cũng như nâng cao vị thế trong thương mại quốc tế.

Suy cho cùng, điểm mấu chốt vẫn là phải phát triển được đội ngũ doanh nghiệp nội địa đủ mạnh, đủ năng lực cạnh tranh và có khả năng xây dựng thương hiệu bền vững. 

Xin cảm ơn ông!

Theo Cục Hải quan - Bộ Tài chính, từ mức kim ngạch khiêm tốn 3,26 tỷ USD năm 1995 (năm đầu Việt Nam gia nhập ASEAN), thương mại Việt Nam - ASEAN đã chạm mốc 83,6 tỷ USD vào năm 2024 và đạt ngưỡng 91 tỷ USD vào năm 2025. 

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường ASEAN là 38,4 tỷ USD, tăng 3,8%, tương ứng tăng 1,41 tỷ USD so với năm trước. Kim ngạch nhập khẩu từ ASEAN trong năm 2025 đạt 52,59 tỷ USD, tăng 12%, tương ứng tăng 5,62 tỷ USD so với năm trước.