Từ một bức ảnh đến cuộc trở về của những người lính chưa biết tên (Kỳ 2)

Những người lính trở về từ lòng đất

Những ngày đầu của cuộc khai quật diễn ra trong bầu không khí đặc biệt. Khu vực hiện trường được căng dây bảo vệ nghiêm ngặt. Lực lượng quy tập, cán bộ pháp y, chuyên gia kỹ thuật cùng các đơn vị chức năng có mặt từ sáng sớm để thống nhất phương án triển khai. Mọi thao tác đều được tính toán cẩn trọng bởi mục tiêu không chỉ là tìm kiếm hài cốt, mà còn phải bảo tồn tối đa hiện trạng, phục vụ công tác giám định, xác định danh tính sau này.

Khác với một công trình thông thường, việc khai quật được tiến hành theo quy trình đặc biệt. Máy móc cơ giới chỉ được sử dụng ở những lớp đất bề mặt nhằm bóc tách phần đất bồi đắp sau nhiều năm cải tạo công viên. Khi tiếp cận khu vực nghi có hài cốt, toàn bộ công việc chuyển sang phương pháp thủ công.

Từng nhát xẻng được hạ xuống chậm rãi. Đất sau khi đào lên tiếp tục được sàng lọc cẩn thận để không bỏ sót bất kỳ dấu tích nào. Những chiếc bay nhỏ, chổi mềm và đôi bàn tay của những người lính trở thành công cụ chính trong suốt quá trình khai quật.

Không khí tại hiện trường gần như tĩnh lặng. Không có tiếng nói lớn. Không ai vội vàng.

Mỗi người đều hiểu rằng dưới từng lớp đất có thể là một phần hài cốt của những người lính đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Những ngày đầu tiên trôi qua trong sự chờ đợi. Rồi khoảnh khắc tất cả mong đợi cũng đến.

Những mảnh xương đầu tiên xuất hiện dưới lớp đất nâu đỏ.

Khu vực phát hiện nhiều hài cốt liệt sĩ bên trong Công viên Lê Thị Riêng.

Ngay lập tức, toàn bộ quy trình khai quật được chuyển sang giai đoạn đặc biệt. Mỗi vị trí phát hiện hài cốt đều được đánh dấu bằng cọc định vị, đo đạc tọa độ, chụp ảnh hiện trạng, lập hồ sơ kỹ thuật trước khi tiến hành cất bốc từng di cốt, kỷ vật. Các cán bộ pháp y trực tiếp kiểm tra, phân loại và ghi nhận từng dấu vết nhằm phục vụ công tác giám định sau này.

Càng đi sâu xuống lòng đất, số lượng hài cốt và di vật được phát hiện càng nhiều.

Đó là những chiếc cúc áo quân phục đã ngả màu thời gian, những đoạn dây võng, mảnh tăng, dép cao su, dây đeo cùng nhiều vật dụng sinh hoạt gắn bó với người lính giải phóng. Sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất, nhiều hiện vật chỉ còn là những mảnh nhỏ, nhưng mỗi di vật đều mang giá trị đặc biệt. Đối với các chuyên gia, đó là căn cứ quan trọng để xác định thời điểm, hoàn cảnh chôn cất và nhận diện đặc điểm của khu mộ tập thể hình thành trong chiến tranh.

Song ý nghĩa của những hiện vật ấy không chỉ dừng ở giá trị khoa học. Mỗi chiếc cúc áo, mỗi mảnh tăng, mỗi đôi dép cao su được tìm thấy như mang theo câu chuyện về một người lính từng sống, từng chiến đấu và ngã xuống giữa những ngày tháng ác liệt năm 1968. Họ đều có gia đình, có quê hương, có những ước mơ còn dang dở, nhưng chiến tranh đã khiến tuổi đôi mươi mãi mãi dừng lại.

Điều mà lực lượng quy tập tìm kiếm không chỉ là những bộ hài cốt. Điều họ tìm kiếm còn là danh tính, để những người con đã hy sinh sau gần 6 thập kỷ có thể trở về với gia đình, để những người vợ, người con còn mòn mỏi chờ đợi có thêm hy vọng đón người thân trở về.

Bởi đối với hàng nghìn gia đình liệt sĩ, chiến tranh có thể đã kết thúc từ lâu, nhưng hành trình đi tìm người thân vẫn chưa bao giờ khép lại.

Thông tin về việc phát hiện hố chôn tập thể nhanh chóng lan rộng. Nhiều cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân lặng lẽ tìm đến khu vực khai quật. Họ đứng phía ngoài hàng rào, dõi theo từng động tác của lực lượng quy tập với niềm xúc động nghẹn ngào.

Ông Nguyễn Đình Đạt gần như lặng người khi chứng kiến những bộ hài cốt được đưa vào nhà quàn. Những ký ức của ông suốt gần 60 năm qua giờ đây đã được hiện thực chứng minh, không còn là câu chuyện kể của một cậu bé năm nào.

Ở một góc khác của hiện trường, ông Võ Huy Thịnh lặng lẽ chắp tay trước những di vật được tìm thấy. Với ông, mỗi bộ hài cốt được quy tập không đơn thuần là kết quả của một cuộc khai quật, mà là sự trở về của những người lính năm xưa.

Bên trong nhà quàn các liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Những phát hiện tại Công viên Lê Thị Riêng nhanh chóng thu hút sự quan tâm của xã hội, không chỉ bởi số lượng hài cốt được phát hiện, mà còn là minh chứng sinh động cho sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, ký ức nhân chứng và quyết tâm của các lực lượng chức năng trong hành trình tìm lại những người đã ngã xuống.

Quan trọng hơn, cuộc khai quật đã góp phần làm sáng tỏ thêm một khoảng trống của lịch sử. Dưới những tán cây xanh, những lối đi và sân chơi của công viên hôm nay từng là chiến trường khốc liệt, nơi biết bao chiến sĩ đã ngã xuống vì khát vọng độc lập, thống nhất đất nước. Mỗi bộ hài cốt được tìm thấy không chỉ giúp bổ sung thêm tư liệu về những trận đánh Mậu Thân, mà còn nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị thiêng liêng của hòa bình.

Ý nghĩa lớn nhất của cuộc tìm kiếm không nằm ở con số bao nhiêu bộ hài cốt được quy tập.

Điều quý giá hơn là hành trình ấy đã khẳng định một đạo lý cao đẹp của dân tộc Việt Nam: không để những người đã hy sinh vì Tổ quốc bị lãng quên.

Sau gần 60 năm, từ những tư liệu cũ, những ký ức tưởng như đã phai mờ và sự tận tụy của những người làm công tác quy tập, hành trình đưa các anh trở về đã trở thành hiện thực.

Đó không chỉ là cuộc trở về của những người đã khuất. Đó còn là cuộc trở về của lịch sử, là sự nối tiếp giữa các thế hệ trong lời hứa không bao giờ thay đổi: dù chiến tranh đã lùi xa, Tổ quốc sẽ không bao giờ quên những người con đã hiến dâng tuổi xuân cho độc lập, tự do của dân tộc.

Và chính từ những lớp đất được nâng niu bóc tách ấy, không chỉ những bộ hài cốt được tìm thấy, mà cả ký ức của một giai đoạn lịch sử cũng được đánh thức, để rồi tiếp tục được gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Hài cốt liệt sĩ được xếp ngay ngắn bên trong nhà quàn.

Lời hứa với lịch sử

Những ngày giữa tháng 7, khu vực khai quật tại Công viên Lê Thị Riêng không chỉ là nơi diễn ra công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, mà còn trở thành điểm hội tụ của lòng tri ân. Từ các cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ, những người dân thành phố đến các đoàn công tác của nhiều cơ quan, đơn vị đều lặng lẽ tìm về, thắp nén hương tưởng nhớ những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Giữa không gian trang nghiêm ấy, ngày 17/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đến dâng hương, dâng hoa tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ tại khu vực hố chôn tập thể được phát hiện trong Công viên Lê Thị Riêng.

Đoàn công tác Petrovietnam tặng quà lực lượng tham gia tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Phát biểu tại lễ dâng hương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, việc tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ nhằm đưa các anh trở về với gia đình, đồng đội, mà còn góp phần trả lại những trang sử còn dang dở của dân tộc. Mỗi hài cốt được tìm thấy là thêm một phần lịch sử được trở về, thêm một gia đình có cơ hội nguôi ngoai nỗi đau chờ đợi, thêm một minh chứng cho đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" luôn được Đảng, Nhà nước và nhân dân gìn giữ.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ là nền tảng để đất nước có được hòa bình, thống nhất và phát triển như hôm nay. Vì vậy, dù chiến tranh đã lùi xa, việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ vẫn phải được thực hiện bằng tất cả trách nhiệm, quyết tâm và tình cảm thiêng liêng của những người đang sống đối với những người đã khuất.

Thông điệp ấy không chỉ dành cho lực lượng đang trực tiếp làm nhiệm vụ tại hiện trường, mà còn là lời nhắc nhở đối với toàn xã hội về trách nhiệm gìn giữ ký ức lịch sử và tri ân những người đã hy sinh vì nền độc lập của dân tộc.

Cuộc tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một nhiệm vụ chuyên môn. Đó là sự gặp gỡ của quá khứ và hiện tại.

Một bức ảnh cũ được giải mã bằng khoa học. Những ký ức tưởng chừng đã phai mờ được kiểm chứng bằng tư liệu lịch sử. Những người lính hôm nay tiếp tục hoàn thành phần việc còn dang dở của những người lính năm xưa. Chuỗi tiếp nối ấy tạo nên một hành trình xuyên suốt gần 6 thập kỷ, để lịch sử không bị đứt gãy và sự hy sinh của các thế hệ đi trước không bị thời gian phủ lấp.

Trong dòng người đến dâng hương tưởng niệm có đoàn công tác của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam).

Đoàn công tác Petrovietnam dâng hương tại Công viên Lê Thị Riêng.

Các đại biểu của Petrovietnam lặng lẽ đặt vòng hoa, thành kính dâng hương và dành phút mặc niệm trước anh linh các anh hùng liệt sĩ. Những nén hương được thắp lên không chỉ để tưởng nhớ những người đã nằm lại dưới lòng đất suốt gần 60 năm, mà còn là lời tri ân đối với những thế hệ đã hy sinh để đất nước có được hòa bình và phát triển.

Theo ông Trần Quang Dũng - Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Petrovietnam, mỗi địa chỉ đỏ, mỗi nghĩa trang liệt sĩ hay mỗi nơi ghi dấu sự hy sinh của các thế hệ đi trước đều là bài học sinh động về truyền thống yêu nước và trách nhiệm của thế hệ hôm nay. Đối với Petrovietnam, tri ân không chỉ được thể hiện bằng những nén hương trong ngày kỷ niệm hay các hoạt động "Đền ơn đáp nghĩa", mà còn bằng việc hoàn thành tốt nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đóng góp vào sự phát triển của đất nước và chăm lo đời sống nhân dân.

Đó cũng là cách những người lao động năng lượng - dầu khí hôm nay tiếp nối truyền thống của cha anh. Nếu thế hệ đi trước đã cầm súng bảo vệ Tổ quốc, thì thế hệ hôm nay đang góp sức xây dựng nền công nghiệp năng lượng hiện đại, giữ vững an ninh năng lượng và tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Mỗi công trình hoàn thành, mỗi dòng điện hòa lưới, mỗi mét khối khí, mỗi tấn dầu, mỗi hạt phân bón đến với người dân đều là sự tiếp nối trách nhiệm đối với những thành quả mà các thế hệ đi trước đã đánh đổi bằng máu xương.

Phó Bí thư Thường trực Petrovietnam Trần Quang Dũng cùng đoàn công tác bên trong nhà quàn hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Nhìn lại toàn bộ hành trình ấy, từ một bức ảnh cũ được Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng kiên trì giải mã, đến những tháng ngày đối chiếu bản đồ, hồ sơ quân sử, ảnh hàng không và ký ức của các nhân chứng; từ quyết định khai quật của Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh đến những lớp đất được bóc tách cẩn trọng, từng bộ hài cốt được nâng niu đưa lên khỏi lòng đất, tất cả đã tạo nên một cuộc tìm kiếm chưa từng có giữa lòng đô thị.

Đó không chỉ là hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Đó là hành trình đi tìm một phần ký ức của dân tộc, là lời hứa chưa bao giờ thay đổi của những người đang sống đối với những người đã ngã xuống.

Cuộc tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng sẽ còn tiếp tục. Có thể dưới những tán cây ấy vẫn còn những người lính chưa được gọi tên. Nhưng mỗi bộ hài cốt được tìm thấy hôm nay là thêm một người con của Tổ quốc được trở về; mỗi danh tính được xác định là thêm một gia đình khép lại hành trình chờ đợi kéo dài hàng chục năm; mỗi di vật được đưa lên khỏi lòng đất là thêm một mảnh ghép giúp hoàn chỉnh bức tranh lịch sử của dân tộc.

Đó cũng là ý nghĩa lớn nhất của cuộc tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng, không chỉ trả lại tên cho những người lính đã hy sinh, mà còn khẳng định một giá trị bền vững của dân tộc Việt Nam: không để những người con đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc phải nằm lại trong quên lãng.

Và khi những nén hương được thắp lên trước khu vực hố chôn tập thể, từ lãnh đạo cấp cao, những người lính làm nhiệm vụ quy tập, đến đông đảo các tầng lớp nhân dân, cũng là lúc quá khứ và hiện tại gặp nhau trong một lời hứa chung: lịch sử sẽ không bị lãng quên, những người đã hy sinh vì Tổ quốc sẽ được trở về trong vòng tay của đất mẹ.

	Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại công viên Lê Thị Riêng
	Petrovietnam dâng hương tri ân các Anh hùng liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng