Đặt nền móng cho chuyển dịch năng lượng và phát triển bền vững

Năm 2026, nhiều chính sách, luật mới chính thức có hiệu lực, tác động trực tiếp tới hoạt động sản xuất, kinh doanh và quản lý nhà nước. Trong đó, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi năm 2025 (Luật Sử dụng năng lượng sửa đổi 2025), được Quốc hội thông qua ngày 18/6/2025, kỳ vọng tạo lập hành lang pháp lý đồng bộ cho phát triển bền vững. Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với Luật sư Lương Thành Đạt - Giám đốc Công ty Luật Vì Chân Lý về vấn đề này!

Đổi mới cơ chế từ khuyến khích sang bắt buộc

- Thưa luật sư, đâu là những điểm mới mang tính “đột phá” của Luật Sử dụng năng lượng sửa đổi 2025?

Luật sư Lương Thành Đạt: Có thể khẳng định, Luật Sử dụng năng lượng sửa đổi 2025 đánh dấu sự thay đổi căn bản về tư duy quản lý năng lượng. Với 6 điểm chính, cụ thể như sau:

Thứ nhất, luật chuyển mạnh từ cơ chế khuyến khích tự nguyện sang bắt buộc thực hiện. Các yêu cầu về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả giờ đây mang tính pháp lý rõ ràng, gắn trách nhiệm cụ thể cho doanh nghiệp và địa phương, đi kèm chế tài thực thi, thay vì chỉ vận động như trước.

Thứ hai, mở rộng phạm vi dán nhãn năng lượng bắt buộc, bổ sung vật liệu xây dựng vào danh mục phải dán nhãn trước khi đưa ra thị trường. Điều này tạo cú hích cho ngành xây dựng và vật liệu xây dựng chuyển dịch theo hướng xanh, tiết kiệm năng lượng.

Thứ ba, luật thiết lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, một quỹ tài chính ngoài ngân sách nhằm hỗ trợ vốn, cho vay và đầu tư cho các dự án tiết kiệm năng lượng, tạo thêm kênh tài chính ưu đãi cho doanh nghiệp.

Thứ tư, luật hóa mô hình doanh nghiệp dịch vụ năng lượng (ESCO), tháo gỡ vướng mắc pháp lý lâu nay về hợp đồng hiệu quả năng lượng, mở đường cho thị trường dịch vụ năng lượng phát triển, thu hút vốn tư nhân và công nghệ xanh.

Thứ năm, cắt giảm khoảng 50% thủ tục hành chính và phân cấp mạnh cho địa phương, giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ và tạo môi trường kinh doanh linh hoạt, sát thực tiễn hơn.

Cuối cùng, luật nâng cao tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng, từng bước loại bỏ thiết bị lạc hậu, buộc doanh nghiệp cải tiến công nghệ, hiện đại hóa dây chuyền sản xuất.

- Vậy các doanh nghiệp và cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm sẽ phải thực hiện những nghĩa vụ pháp lý cụ thể nào?

Luật sư Lương Thành Đạt: Những cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm là các doanh nghiệp, cơ sở dịch vụ hoặc tòa nhà tiêu thụ từ 1.000 TOE/năm trở lên. Luật Sử dụng năng lượng sửa đổi 2025 quy định rõ các nghĩa vụ bắt buộc, gồm: Trang bị hệ thống đo lường, theo dõi tiêu thụ năng lượng; báo cáo định kỳ tình hình sử dụng năng lượng; bố trí người quản lý năng lượng có chứng chỉ; thực hiện kiểm toán năng lượng định kỳ; xây dựng và triển khai kế hoạch tiết kiệm năng lượng hàng năm và 5 năm; tuân thủ các tiêu chuẩn, định mức và quy chuẩn kỹ thuật về hiệu suất năng lượng.

Nếu không tuân thủ, doanh nghiệp có thể đối mặt với xử phạt hành chính, mức phạt lên tới hàng chục triệu đồng; tước chứng chỉ, đình chỉ hoạt động liên quan; đồng thời bị công khai vi phạm, ảnh hưởng uy tín và cơ hội kinh doanh, nhất là trong bối cảnh yêu cầu ESG và chuỗi cung ứng xanh ngày càng khắt khe.

Vai trò đòn bẩy trong đổi mới công nghệ

- Đối với những nghĩa vụ bắt buộc và chế tài nêu trên, luật sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, hướng tới sản xuất và công nghiệp xanh?

Luật sư Lương Thành Đạt: Ở góc độ pháp lý, Luật Sử dụng năng lượng sửa đổi 2025 đóng vai trò đòn bẩy bắt buộc doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ nếu muốn đáp ứng yêu cầu pháp luật. Các chỉ tiêu tiết kiệm năng lượng trở thành nghĩa vụ, khiến doanh nghiệp buộc phải giảm cường độ năng lượng trong sản xuất.

Song song với đó, luật thiết kế các cơ chế hỗ trợ tài chính và ưu đãi cho dự án nâng cấp, cải tạo dây chuyền tiết kiệm năng lượng, đồng thời kích hoạt thị trường dịch vụ năng lượng thông qua mô hình ESCO. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể tiếp cận giải pháp công nghệ và vốn mà không phải tự gánh toàn bộ chi phí.

Ở tầm vĩ mô, luật góp phần nâng cao năng suất năng lượng của nền kinh tế, hỗ trợ Việt Nam thực hiện các cam kết giảm phát thải, thúc đẩy hình thành chuỗi cung ứng công nghiệp xanh và bền vững.

- Theo luật sư, các cơ chế ưu đãi hiện nay đã đủ mạnh để biến tiết kiệm năng lượng thành một lựa chọn đầu tư hấp dẫn với doanh nghiệp hay chưa?

Luật sư Lương Thành Đạt: Tôi thấy về mặt chính sách, khung ưu đãi là tích cực và tương đối đầy đủ, song mức độ hấp dẫn thực tế phụ thuộc lớn vào khâu triển khai.

Nếu thủ tục tiếp cận vốn ưu đãi, thuế, đất đai còn phức tạp, giải ngân chậm, ưu đãi sẽ khó phát huy hiệu quả, nhất là với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Quy mô Quỹ tiết kiệm năng lượng cũng cần đủ lớn để tạo cú hích thực sự, đóng vai trò “vốn mồi” thu hút nguồn lực xã hội.

Do đó, yếu tố quyết định nằm ở thực thi thông thoáng, số hóa thủ tục và cơ chế một cửa, để ưu đãi không chỉ “tồn tại trên giấy” mà trở thành động lực đầu tư thực chất.

- Từ yêu cầu cải thiện khâu thực thi và quản lý như luật sư vừa phân tích, luật sẽ tác động như thế nào tới công tác quản lý, nhận thức, hành vi sử dụng năng lượng của doanh nghiệp, người dân trong giai đoạn tới?

Luật sư Lương Thành Đạt: Có thể thấy về quản lý nhà nước, Luật Sử dụng năng lượng sửa đổi 2025 thúc đẩy phân quyền mạnh cho địa phương, yêu cầu nâng cao năng lực quản lý, giám sát và ứng dụng chuyển đổi số. Đồng thời, lần đầu đưa chỉ tiêu tiết kiệm năng lượng vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội các cấp, gắn tăng trưởng với hiệu quả năng lượng và mục tiêu Net Zero.

Về xã hội, luật không chỉ ràng buộc bằng chế tài mà còn tác động tới nhận thức và hành vi tiêu dùng năng lượng. Thông qua dán nhãn năng lượng, truyền thông, giáo dục và minh bạch thông tin, người dân dần hình thành thói quen sử dụng thiết bị hiệu suất cao, tiết kiệm điện, nhiên liệu và thân thiện môi trường.

Có thể nói, Luật Sử dụng năng lượng sửa đổi 2025 là đạo luật của hành động, đặt nền móng cho chuyển dịch năng lượng, công nghiệp xanh và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Xin cảm ơn luật sư!

Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi năm 2025 đã thực hiện cắt giảm 2/4 thủ tục hành chính (tỷ lệ cắt giảm 50%) về cấp giấy chứng nhận dán nhãn năng lượng và cấp chứng chỉ kiểm toán năng lượng, giữ nguyên 2 thủ tục cấp chứng chỉ người quản lý năng lượng và chứng nhận phòng thử nghiệm hiệu suất năng lượng.